Thuisland Venda bereidt zich voor op verkiezingen Z-Afrika; 'Na uw stem mag u jodelen'

GUNDA, 21 APRIL. Zelfs de koeien kijken verschrikt op als het busje van de Onafhankelijke Verkiezingscommissie (IEC) langsrijdt over het stoffige weggetje van Venda. De boodschap uit de twee luidsprekers op de auto verstoort de landelijke rust in dit in naam onafhankelijke thuisland in het noorden van Zuid-Afrika. “Kom naar het terrein bij de lagere school in Gunda waar wij u zullen inlichten over de komende verkiezingen”, schalt het over het hoge struikgewas in de valleien. Een jonge vrouw komt uit haar ronde huisje en roept: “Sorry, daar heb ik geen tijd voor, ik moet nog naar de rivier om kleren te wassen.”

Onder de grote boom bij het schoolgebouw delen de drie vertegenwoordigers van de IEC een voorlichtingsbrochure uit aan de eerste nieuwsgierige aanwezigen, samen met een voorbeeld van een stembiljet. Een oude man trekt geschrokken zijn handen terug, als hem het verkiezingsmateriaal wordt aangeboden en houdt ze dan krampachtig op zijn rug. “Het stembiljet is ingesmeerd met vergif, het roept een vloek over me uit”, stottert hij, “daar heeft een vertegenwoordiger van een politieke partij me voor gewaarschuwd.” IEC-vertegenwoordiger Rudzani Netshampofli verontschuldigt zich tegen mij: “U bent hier op het Afrikaanse platteland, meneer.” Na 350 jaar blanke heerschappij blijkt menige ongeletterde, zwarte boer in afgelegen gebieden nog niet te weten wat democratische verkiezingen inhouden.

De gemoederen bedaren, de bijeenkomst kan beginnen. De vrouwen nestelen zich in het hoge gras, de oudere mannen zitten op een rots. Jongeren zijn er nauwelijks, zij werken ver van hier op de blanke boerderijen buiten Venda. Rudzani begint met een oproep aan eenieder om zijn democratische recht te gebruiken door volgende week te gaan stemmen in de eerste multi-raciale verkiezingen van Zuid-Afrika. Dan moet hij mij aan de wantrouwige menigte voorstellen, want een witman roept in dit rasbewuste land associaties op met brute politie, gemene spionnen en gevoelloze blanke bazen.

“Ook uw opa's en oma's mogen gaan stemmen”, legt hij de menigte uit die inmiddels tot tweehonderd mensen is aangegroeid. “Maakt u geen zorgen, als u niet kan lezen en schrijven, er zal iemand aanwezig zijn in de stemlokalen om u te assisteren. En na het uitbrengen van uw stem mag u jodelen en zingen, want dan begint het nieuwe Zuid-Afrika.” De aanwezigen lachen en zetten uitbundig een traditioneel lied in.

Een vrouw steekt onzeker haar hand op. Ze trekt nerveus aan de witte kwasten op haar schouders en vat dan moed. Ze zegt niets te begrijpen van al die namen op het stembiljet, ze heeft alleen van Nelson Mandela gehoord en zal daarom op hem stemmen. Maar waar staat hij op het biljet en waar zijn al die andere achttien partijen voor? IEC-vertegenwoordiger Rudzani verontschuldigt zich; over de op het stembiljet vermelde partijen kan hij niets zeggen, want dat zou de neutrale positie van de IEC in gevaar brengen.

Pag.4: 'De verkiezingen zijn onze bevrijding'

Wat de eerste vrije verkiezingen symboliseren, daar bestaat voor niemand twijfel over. Wat betekent democratie, vraag ik de 70-jarige Orbet Ratshikhopha na de bijeenkomst. “Democratie is het einde van onrechtvaardigheid, het einde van onderdrukkende wetten. Deze verkiezingen zijn onze bevrijding”, zegt hij. “We werkten als slaven en ontvingen een hongerloon. Als ik ging vissen in de rivier van mijn voorvaderen, dan liet een blanke boer me arresteren, want het was zijn rivier. Aaii, daar komt nu een einde aan.” En hoe zal het tijdperk ná de verkiezingen er uit zien? “We verwachten wegen, werk en water in ons gebied.”

De volgende stop voor de verkiezingsvoorlichters is het gehucht Mahagala. Ook hier hebben de vrouwen voor de gelegenheid hun mooiste doeken omgeslagen. De ouderen dragen ijzeren ringen om hun enkels. Een tiener valt op door het opschrift op zijn T-shirt: 'In het nieuwe Zuid-Afrika ben ik de baas.' Hij blijkt de plaatselijke vertegenwoordiger van het Afrikaanse Nationale Congres in Mahagala te zijn.

Hij wil weten of er transport beschikbaar is om de kiezers te vervoeren op de verkiezingsdag. Anders zullen heel weinigen gaan stemmen, betoogt hij. Sommige scholieren moeten in deze streken iedere ochtend twintig kilometer naar de dichtsbijzijnde school lopen, want er is nauwelijks openbaar vervoer. Nee, voor vervoer kan de IEC niet zorgen, moet Rudzani de aanwezigen teleurstellen. En zal er politie bij de stemlokalen zijn om de kiezers te intimideren, vraagt de ANC-vertegenwoordiger door. Ja, maar de agenten zullen niemand intimideren, verzekert Rudzani. De mensen in de menigte beginnen te mompelen. Ook hier op het vreedzame platteland weet iedereen van het verkiezingsgeweld in zwarte woonwijken en in Natal. En samen met het nieuws over geweld kwam de angst.

In het bergachtige landschap van Venda voerden de politieke partijen nauwelijks campagne, en daar waar de partijen naar stemmen visten, bleef geweld achterwege. De ANC-vertegenwoordiger klaagt dat hij nog steeds geen affiches heeft ontvangen van zijn hoofdkantoor. Vermoedelijk is dat ook niet nodig, de Venda's zullen massaal hun stem uitbrengen op het ANC. Vorige week snelde een auto van de Nationale Partij van president De Klerk door Mahagala, weet een inwoner. Er werden wat pamfletten naar buiten geworpen, waarna de auto snel weer doorreed.

Tegenwerking bij hun voorlichting ondervinden de medewerkers van de IEC van een kleine groep dorpshoofden. Zij werden aangesteld door de regering van Venda, dat in 1979 zijn onafhankelijkheid kreeg van het apartheidsregime. Burgers van een onafhankelijke staat zijn de Venda's zich nooit gaan voelen, zij profiteerden op geen enkele wijze van de status van hun woongebied. De IEC-vertegenwoordigers wordt nooit de vraag gesteld hoe het kan dat inwoners van het onafhankelijke Venda mogen stemmen in de Zuidafrikaanse verkiezingen. De dorpshoofden daarentegen hebben wel iets te verliezen, zij raken hun baan kwijt als na de verkiezingen Venda weer Zuidafrikaans grondgebied zal zijn. Daarom proberen sommigen van hen de IEC uit hun dorpen te weren. Maar zonder veel succes, iedereen wil stemmen voor zijn bevrijding.

Hoofd van de IEC in de hoofdstad Thohoyandou van Venda is Tembo Mavimbila. Hij zit te knikkebollen tijdens ons gesprek, door de onderbezetting van de IEC is hij zwaar overwerkt. Bovendien dreigen er moeilijkheden. Hij is zojuist teruggekeerd van langdurige en moeizame besprekingen met de politie. De agenten van Venda willen aan de vooravond van de verkiezingen gaan staken. Ze eisen een hoger loon, ze willen hetzelfde salaris als hun Zuidafrikaanse collega's. Zonder voldoende politie bij de stemlokalen kunnen de verkiezingen geen voortgang vinden, vreest Mavimbila.

Verder maakt hij zich zorgen over berichten als zouden een paar duizend bewoners afkomstig uit het naburige Zimbabwe willen komen stemmen voor het ANC. Hij wil nog een derde punt bespreken. Maar dan sluiten zijn oogleden zich en zakt zijn hoofd naar de tafel. Hij is in slaap gevallen.

    • Koert Lindijer