DE ONDERZOEKER ALS ACTEUR

Onderzoekers worden niet geselecteerd op spreektalent, maar het helpt wel als een onderzoeker zijn werk aardig over het voetlicht weet te brengen. Zulke mensen worden makkelijker gevraagd voor een congres en het werk blijft je in het algemeen meer bij. Maar doorslaggevend is het niet. In mijn vak kun je een Nobelprijs winnen zonder ooit een fatsoenlijke voordracht gegeven te hebben. Fritz Lipmann was daarvan een treffend bewijs. Ik heb hem enige malen horen spreken, in de periode dat ik na mijn promotie in New York werkte. Hij was professor aan de Rockefeller University, een beroemdheid, en als hij sprak gingen we uiteraard luisteren. Lipmann had iets weg van een hoogleraar in een Amerikaanse B-film. Enige tientallen jaren Amerika hadden geen afbreuk gedaan aan zijn schitterende Duitse accent en zijn schutterigheid was authentiek. Rockefeller University had in die tijd een wonderlijke collegezaal met een heel hoog podium. Lipmann stond daarop met zijn rug naar de zaal en keek met grote verbazing naar iedere volgende dia van zijn werk die geprojecteerd werd.

Al pratende liep hij dan achteruit tot aan de rand van het hoge podium, geheel in gedachten verzonken. Hij was toen al in de 60 en een val van dat podium leek niet aan te raden. Het was moeilijk om nog naar de voordracht te luisteren, wanneer de spreker dergelijke afleidingsmanoeuvres uitvoerde.

Een paar jaar geleden gaf ik zelf een voordracht op de Rockefeller University in diezelfde collegezaal en ik zag tot mijn verrassing dat het hoge podium was verdwenen. Uiteraard begon ik mijn voordracht met een kleine imitatie van Fritz Lipmann, als eerbewijs aan mijn grote voorganger en na afloop vertelde één van de aanwezigen mij dat Lipmann uiteindelijk toch een keer van het podium was gevallen. De val was goed afgelopen, maar daarna had Rockefeller University het podium verwijderd.

Nobelprijzen zijn erg belangrijk in Amerika en iedere universiteit vermeldt trots het aantal Nobelprijswinnaars in de staf bij pogingen om fondsen of studenten te trekken. Zelfs een topuniversiteit met een fiks aantal Nobelprijswinnaars kan zich niet veroorloven om één daarvan zijn nek te laten breken.

Sol Spiegelman was het tegenbeeld van Fritz Lipmann. Hoewel klein en gezet, wist hij toch een podium geheel te vullen en zijn wetenschappelijke waren als een marktkoopman aan te prijzen.

Globaal werden zijn voordrachten altijd volgens hetzelfde principe opgebouwd: eerst de vraagstelling wat nu het belangrijkste probleem in de moleculaire biologie was. Dan de verheugende mededeling dat Sol Spiegelman het op zich had genomen om dit probleem tot een oplossing te brengen, waarna vervolgens mocht blijken dat Spiegelman het probleem inderdaad had opgelost. Deze grandioze wetenschappelijke thema's werden altijd opgesierd met een barrage van sappige anekdotes en steken onder water ten opzichte van zijn collegae concurrenten. Uiteraard viel zo'n redenaar niet aan de afgesproken 25 minuten te houden, met zulke kinderachtige beperkingen hield hij zich niet op. Maar de zaal zat altijd afgestampt vol en kon er niet genoeg van krijgen.

De brandende ambitie van Sol Spiegelman was de Nobelprijs. Hij heeft ook wel een paar ontdekkingen gedaan die een dergelijke prijs zouden rechtvaardigen. Helaas heeft hij ook een aantal grote bokken geschoten en daar houden ze in Stockholm niet van. Wat zijn voordrachten zo fascinerend maakte, zijn gevoel voor de grote lijn, the grand picture, dat brak hem bij de interpretatie van de proeven nogal eens op. Hij was geneigd om het lastige detail dat niet in het grote beeld paste achteloos terzijde te schuiven, zich niet realiserend dat dit detail uiteindelijk zijn interpretatie onderuit zou halen. Soms was zijn grootse, meeslepende visie juist en wist hij een belangrijk probleem tot een originele oplossing te brengen. Soms zat hij ernaast en maakte hij grootse, originele en meeslepende fouten.

Vooral met RNA virussen heeft Spiegelman proeven gedaan die niet snel vergeten zullen worden.

Deze virussen bevatten RNA in plaats van DNA als genetisch materiaal. De kleinste leden van de familie zijn simpel gebouwd en hebben maar weinig nodig voor hun vermenigvuldiging. Eén enkel enzym, het RNA replicase en de bouwstenen voor RNA synthese zijn voldoende om het RNA van dit virus te vermenigvuldigen. Sol Spiegelman en zijn medewerkers reconstrueerden de RNA synthese reactie, die normaal alleen in cellen plaatsvindt, in de reageerbuis en zij lieten zien dat het matrijsRNA zo foutloos gekopieerd wordt, dat nieuw biologisch actief virus RNA ontstaat. Laat men de reactie echter heel lang doorlopen, dan gaat er iets mis: er ontstaat mutant RNA, dat wil zeggen RNA moleculen die veel kleiner zijn dan het virus RNA, maar die nog wel gekopieerd kunnen worden doorhet replicase enzym. In de normale levenscyclus van het virus zijn zulke moleculen niet levensvatbaar, omdat elk stukje RNA nodig is voor de vermenigvuldiging van het virus. De genetische informatie voor het replicase enzym moet intact blijven, omdat anders het RNA niet vermenigvuldigd kan worden; de genetische informatie voor het manteleiwit is nodig om het nieuwe RNA in te kunnen pakken. In de reageerbuis is die informatie grotendeels overbodig: de onderzoeker voegt alles toe wat nodig is voor RNA vermenigvuldiging. Korte RNA moleculen, die door zeldzame foutjes in het duplicatieproces ontstaan, worden onder die artificiële omstandigheden sneller gekopieerd en zo winnen de kortste RNA moleculen het van hun lange broertjes, ze zijn 'fitter' dan de lange.

Spiegelman, nooit om een weidse term verlegen noemde dit zijn Darwiniaanse experimenten, waarin de evolutie in de reageerbuis werd gereconstrueerd. Hij liet niet alleen zien dat de selectie op replicatiesnelheid leidt tot kleine RNA moleculen, of little monsters, zoals Spiegelman ze noemde, maar dat men ook in dit systeem kan selecteren op RNA moleculen met andere eigenschappen, bijv.resistentie tegen bepaalde remmers van de RNA synthese. Zijn werk leverde een schitterende illustratie van de flexibiliteit van biologische systemen. Als de selectiedruk verandert kunnen snel indrukwekkende aanpassingen teweeg worden gebracht.

Na één van zijn voordrachten over dit werk werd Spiegelman in de discussie geattaqueerd door een zure collega, die hem voorhield dat de natuur dit soort experimenten in de afgelopen 4 miljard jaaral veel uitgebreider en fraaier had uitgevoerd en dat daarom de proeven van Spiegelman geen nieuws boden. Spiegelman antwoordde koeltjes: “Ik weet wel dat God dit soort proeven ook al heeft gedaan maar kijk eens hoe lang hij daarover heeft gedaan en hoe snel wij resultaten hebben geboekt.”

Ondanks zijn spreektalent en gevatheid heeft Spiegelman de Nobelprijs nooit gekregen. In de wetenschap hebben grote acteurs wel een streepje voor, maar niet meer dan een streepje op een lange weg.

    • Piet Borst