Wegens politieke machteloosheid in Bonn; Karlsruhe beslist over rol van Duitsland in de wereld

Het Constitutionele Hof in Karlsruhe is gisteren hoorzittingen begonnen over voorwaarden waaronder het Duitse leger bij VN-acties buiten het NAVO-gebied kan worden ingezet. De achterliggende vraag is in hoeverre Duitsland weer een 'gewone' rol kan spelen op buitenlands politiek terrein.

BONN, 20 APRIL. Voor de hoogste Duitse rechter, het Constitutionele Hof in Karlsruhe, ontrolt zich sinds gisteren een soort politieke vaudeville die ernstig moet worden genomen. De politieke acteurs spelen in Karlsruhe soms weliswaar met gemerkte kaarten, maar toch hebben de Duitse media gelijk als zij zeggen dat een van de belangrijkste naoorlogse besluiten van de constitutionele rechter in voorbereiding is. Ja, het wordt een besluit dat zowel de nieuwe Duitse rol in een veranderde wereld als de betrekkelijke machteloosheid van de body politic in Bonn op dit stuk belooft te markeren.

Sinds gisteren houdt de tweede senaat van het hof, voor het eerst voorgezeten door de gewezen Berlijnse SPD-wethouder van justitie Jutta Limbach, een meerdaagse hoorzitting over de vraag of de geldende Duitse grondwet deelneming van de Bundeswehr aan VN-acties buiten het NAVO-verdragsgebied toestaat. En, zo ja, of dat dan niet alleen geldt voor humanitaire of vredebewarende VN-operaties maar ook voor vredeafdwingende (Kampfeinsätze). En, nog eens: zo ja, of en met welke meerderheid (gewoon of twee derden) de regering daar dan vooraf toestemming van de Bondsdag voor moet vragen. Anders gezegd: het gaat om de vraag of, en op welke zelfbepaalde voorwaarden, Duitsland op dit terrein van buitenlands beleid voortaan een 'gewone', bij zijn soevereiniteit, historie en gewicht passende, rol kan spelen.

Vorig jaar heeft het Constitutionele Hof in Karlsruhe in spoedeisende korte-termijnbeschikkingen, voorshands dus, geen bezwaar gemaakt tegen deelneming aan marine-controles van het VN-embargo tegen Servië in de Adriatische Zee, de VN-luchtsurveillance door AWACS-vliegtuigen van de NAVO boven ex-Joegoslavië en een Duits humanitair maar bewapend contingent soldaten voor de VN-missie in Somalië. Daarbij gaf het hof te kennen dat zijn principiële uitspraak over de uitleg van de grondwet nog moest komen en dat de regering in zulke gevallen het parlement zeker (meer) zou moeten betrekken in de besluitvorming.

Deelnemers aan de hoorzitting zijn deze week onder anderen minister van buitenlandse zaken Klaus Kinkel (FDP), minister van defensie Volker Rühe (CDU) en leden van de oppositionele Bondsdagfractie van de SPD. Zij hebben gisteren de van hen bekende standpunten herhaald. De CDU vindt dat de regering de ruimte heeft en moet hebben om in principe aan alle VN-acties mee te doen, de FDP vindt dat ook, maar acht daarvoor grondwetswijziging (of een min of meer bindende interpretatie van de constitutionele rechter) nodig, en de SPD is tegen meedoen aan vredeafdwingende VN-operaties en vindt ook overigens grondwetswijziging noodzakelijk.

Tussen de bedrijven door, en als een soort terzijde voor 'Karlsruhe', maakte kanselier Helmut Kohl een brief aan de Belgische premier bekend, waarin hij hem ervoor dankte dat Belgische militairen in Rwanda het leven van een groep medewerkers van de Deutsche Welle op het nippertje hadden gered. Daarmee was op de valreep overbodig geworden wat volgens Duitse media in het weekeinde in Bonn overwogen was: een reddingsactie (ver buiten NAVO-gebied) ten behoeve van bedreigde landgenoten door een Duits parachutisten-commando. Kohl, die in de opiniepeilingen terrein aan het goedmaken is ten opzichte van de SPD (de economische conjunctuur trekt iets aan), zal ook de electorale waarde van zo'n reddingsactie hebben beseft.

Het gaat om een slepend politiek probleem in het sinds oktober 1990 verenigde Duitsland, dat een vaste plaats in de Veiligheidsraad ambieert. Een probleem dat stamt uit de tijd dat West-Duitsland niet geheel soeverein was en onder regie van de vroegere FDP-minister Hans Dietrich Genscher (buitenlandse zaken tussen 1974 en 1992) in deze zogeheten out-of-area-kwesties zijn veertig jaar oude grondwet steeds restrictiever ging uitleggen. De politici in Bonn hebben dat probleem ook na 1990 niet kunnen oplossen en zouden in dit 'superverkiezingsjaar' nu graag het laatste woord horen van het hof in Karlsruhe, welks eindoordeel in juli wordt verwacht.

Minister Kinkel bijvoorbeeld, die ook voorzitter van de FDP is en bovendien op Buitenlandse Zaken de grote advocaat van een permanent Duits lidmaatschap van de Veiligheidsraad, zou er een lief ding voor geven als het hof de bestaande grondwet zo zou uitleggen dat hij bevrijd zou raken van de constitutionele slagschaduw van zijn nog steeds invloedrijke en populaire voorganger Genscher. In die zin speelt Kinkel, die eerder volgens de traditie-Genscher bezwaar moest maken tegen de AWACS-taken van Duitse luchtmachtmensen boven Bosnië waarmee hij als minister had ingestemd, met gemerkte kaarten.

Want een grondwetswijziging die het meedoen aan vredeafdwingende acties van de VN uitdrukkelijk mogelijk zou maken zit er niet in. Daar is een meerderheid van twee derden en dus steun van de SPD voor nodig. En weliswaar heeft Rudolf Scharping, voorzitter en straks ook lijsttrekker van de SPD voor de komende Bondsdagverkiezingen, vorige week president Clinton in Washington verzekerd dat hij het met kanselier Kohl op het gebied van de buitenlandse politiek eigenlijk helemaal eens is, maar aangaande deze kwestie is dat niet helemaal waar.

Integendeel, Scharping weet dat hij voor deelneming aan vredeafdwingende VN-acties geen steun krijgt van een meerderheid van de SPD-kaders. Hij wil in die richting ook geen poging wagen. Het is trouwens de vraag of een meerderheid van de Duitse kiezers wèl voor deelneming aan VN-Kampfeinsätze is. Want bij alle grote emoties in de Bondsrepubliek over het drama in Bosnië is en blijft een groot deel van het (jonge) Duitse electoraat tegen welk militair geweld dan ook, zoals uit enquêtes blijkt. Wat dat betreft is een onderscheid tussen 'gerechtvaardigde' en 'ongerechtvaardigde' militaire actie voor veel Duitsers nogal academisch.

Dat ook Scharping in deze kwestie, net als deze week zijn geestverwanten in Karlsruhe, enigszins met gemerkte kaarten speelt, valt bijvoorbeeld op te maken uit een stuk ('Balkan in Bonn') in het jongste nummer van Der Spiegel. Daarin heet het, in het goed verkoopbare progressieve staccato dat het blad vaak kenmerkt, dat de CDU/CSU, haar fractieleider Wolfgang Schäuble voorop, een groot electoraal thema van de out-of-area-kwestie probeert te maken, en wel om Scharping in dit verkiezingsjaar in verlegenheid te brengen. Daarmee wordt de SPD-chef tot 'verbale acrobatiek' gedwongen.

Zoals vorige week bleek, toen (ook) de SPD instemmend reageerde op de actie van Amerikaanse NAVO-vliegtuigen tegen Servische stellingen rondom het Bosnische Gorazde, hoewel het daar toch om Kampfeinsätze buiten het NAVO-gebied ging waar de SPD tegen is, maar die zonder hulp van Duitse AWACS-piloten onmogelijk zou zijn geweest, schrijft Der Spiegel. Om het artikel daarna te besluiten met de mededeling dat Scharping volgens een ongenoemde hoge partijgenoot slechts om “tactische redenen” aan de officiële partijlijn vasthoudt (en dus ook klaagt in Karlsruhe), maar dat hij “dat geen drie maanden kan volhouden” als de SPD straks zou regeren.

Zo wordt er nu in Karlsruhe op dubbele bodems gedanst ter voorbereiding van een belangrijk besluit van de hoogste Duitse rechter, een besluit van grote betekenis voor de vraag of het grootste land in de Europese Unie in een tijd waarin het militaire accent verschuift van (collectieve) verdediging naar (internationale) crisisbeheersing wel dezelfde politiek kan voeren als zijn buren. De CDU van Kohl en Schäuble wil wel gelijk krijgen, maar verspeelt dan een bruikbaar electoraal thema. De FDP van Kinkel wil aangaande de noodzaak van grondwetswijziging graag ongelijk krijgen om van de schaduw van Genscher af te komen en de SPD van Scharping zou er geen bezwaar tegen hebben als het hof in Karlsruhe de linkervleugel van de partij tot 16 oktober de wind uit de zeilen zou nemen. De sociaal-democratische constitutionele rechter Jutta Limbach debuteert deze week in diep politiek water.

    • J.M. Bik