Levenslang voor oorlogsmisdadiger Touvier

PARIJS, 20 APRIL. Paul Touvier is veroordeeld tot levenslange gevangenisstraf. De 79-jarige handlanger van het nazisme tijdens de Tweede Wereldooorlog is vannacht door het assizenhof van Yvelines schuldig bevonden aan misdaden tegen de menselijkheid. Het is de eerste keer dat een Fransman op die grond schuldig is verklaard.

Touvier heeft onder meer op 29 juni 1944 opdracht gegeven tot de executie in Rillieux-la-Pape van zeven Fransen van joodse afkomst. Hij was hoofd van de inlichtingendienst van de Milice in Lyon, maar legde die taak ruim uit en nam op eigen initiatief de beslissing dat de moord op de Franse minister van propaganda Philippe Henriot, de vorige dag in Parijs, gewroken moest worden. De Milice was een Franse vrijwilligersmacht die gehoorzaamde aan de regering in Vichy en de Duitse bezetters.

Na vijf en een half uur beraadslagen antwoordden negen leken-juryleden en drie professionele rechters met 'ja' op de vraag of die zeven executies “pasten binnen een systematisch plan dat was toe te schrijven aan een staat die een politiek van ideologische hegemonie voerde, in dit geval nazi-Duitsland, gericht tegen personen die waren uitgekozen op grond van het feit dat zij behoorden tot een ras of godsdienst”.

Daarmee was Touviers optreden een onderdeel van de door Hitler nagestreefde Endlösung, en dus een misdaad tegen de menselijkheid. De jury volgde door zich aldus uit te spreken de redenering en de eis van de advocaat-generaal, Hubert de Touzalin. Touviers advocaat, Jacques Trémolet de Villers, had zijn pleidooi gistermiddag toegespitst op dat punt. Volgens hem had Touvier binnen de oorlogsomstandigheden gehandeld, het waren 'oorlogshandelingen', dus hoogstens oorlogsmisdaden, die inmiddels ruimschoots zijn verjaard. Alleen misdaden tegen de menselijkheid verjaren in Frankrijk niet.

Paul Touvier, die tijdens het proces 79 werd, hoorde de uitspraak onbewogen aan. Hij heeft tijdens de bijna vijf weken met getuigenissen van tijdgenoten, kinderen van slachtoffers en historici vrijwel geen woord gezegd en geen emotie laten blijken. Desgevraagd zei hij meestal zich niet meer te kunnen herinneren hoe de toedracht was geweest. “Ik ben nooit antisemiet geweest”, verklaarde hij een keer. Om even later uit te leggen dat de achtste man, die terechtgesteld zou worden, door hem uit de rij was gehaald: “Hij was geen jood.” Toen hij, na het pleidooi van zijn advocaat, nog het woord kreeg, was het enige wat Touvier wilde zeggen: “Ik ben de slachtoffers van Rillieux nooit vergeten. Ik denk iedere dag en iedere avond aan hen.”

Diverse joodse en oud-verzetsgroepen zijn opgelucht over de uitspraak. Zij richten hun aandacht nu op de laatste grote Franse oorlogsverdachte, Maurice Papon, secretaris-generaal van de prefectuur Bordeaux tijdens de oorlogsjaren '42-'44 en als zodanig nauw betrokken bij de deportatie van zeker 1600 joden. Later maakte hij een briljante ambtelijke carrière tijdens de wederopbouw. Hij was minister onder president Giscard d'Estaing in de regering van Raymond Barre.

De advocaat Patrick Quentin, voorzitter van de Liga tegen het racisme, zei vanmorgen: “De eerste Fransman is veroordeeld voor misdaden tegen de menselijkheid. Er is er nog één, Maurice Papon. Het is absoluut noodzakelijk dat hij snel berecht wordt en bij voorkeur een zelfde straf krijgt.”

Papon is 83. Hij is al verscheidene malen in de jaren tachtig aangeklaagd wegens misdrijven tegen de menselijkheid, maar in 1987 werd hij door het Hof van Cassatie ontslagen van rechtsvervolging. Nabestaanden van slachtoffers hebben bij herhaling strafklachten ingediend. Papon heeft zelf aangedrongen op berechting om zijn naam te zuiveren. De enige rechtszaken die hij tot nu toe heeft gekregen, waren wegens smaad: twee tijdschriften en de schrijver van een boek zouden hem hebben beledigd. Opnieuw studeert een rechter van instructie op zijn zaak.

Volgens Alain Jakubowicz, die ook als advocaat namens derden bij de zaak-Touvier betrokken was, is het van historisch belang dat Papon nog berecht wordt. “Met de zaak tegen Klaus Barbie in 1987 is het nazisme berecht, met de zaak-Touvier de Milice. Wij moeten nog een oordeel vellen over 'Vichy'. Dat kan alleen in een proces-Papon.”

Leden van de 'Union des étudiants juifs de France' riepen na het bekend worden van het vonnis voor de deur van het assizenhof in Versailles: 'Berecht Papon' en 'Laat Mitterrand aftreden'. Het Franse staatshoofd betwijfelt in een vraaggesprek in een onlangs uitgekomen boek het nut van processen tegen oude mannen als Touvier: “Wij kunnen niet blijven leven met herinneringen en bitterheid.” De misdaad tegen de menselijkheid was op zijn eigen instigatie in de Franse wet terecht gekomen; dat delict was niet bedoeld voor kleine collaboranten zoals Touvier.

De publieke opinie in Frankrijk lijkt opnieuw sterk verdeeld over deze vraag. Opeenvolgende presidenten hebben nationale verzoening belangrijker gevonden dan historische afrekening.

    • Marc Chavannes