De bekering van Buthelezi, terug als Jona uit de walvis

JOHANNESBURG, 20 APRIL. Was het goddelijke beschikking of politieke berekening? Mangosuthu Buthelezi dacht het eerste. In wereldse termen leek het er gisteren sterk op dat de Inkatha-leider pragmatisch de allerlaatste kans had gegrepen om deel te nemen aan de verkiezingen. De onvoorspelbare dynamiek van de Zuidafrikaanse politiek deed zijn werk.

Na tweeëneenhalf jaar tegenstribbelen, wat soms uitmondde in openlijke sabotage van de overgang naar een democratisch Zuid-Afrika, bracht Buthelezi met zijn besluit het land van een collectieve depressie in een stemming van euforie. Gezeten naast president De Klerk en ANC-voorzitter Nelson Mandela verhaalde hij gisteren op een persconferentie in Pretoria van zijn bovenaardse ervaring. De leider van de Inkatha Vrijheidspartij was afgelopen vrijdag net vanuit Johannesburg opgestegen, toen het vliegtuig problemen kreeg en moest terugkeren naar het vliegveld. Daar wachtte zijn oude vriend, de Keniaanse professor Washington Okumu, die hem net had gemist.

“Het was alsof God mijn vertrek had voorkomen, en ik stond daar als Jona, terug uit de walvis. Ik vertelde professor Okumu dat mijn gedwongen terugkeer door God was bepaald”, aldus Buthelezi. Het was het begin van ruim drie dagen diplomatie en onderhandelingen tussen de drie belangrijkste partijen in Zuid-Afrika, met Okumu als makelaar.

Het resultaat hadden weinigen meer verwacht, nadat de gepensioneerde staatsmannen Henry Kissinger en Lord Carrington vorige week hun bemiddelingspoging zagen stranden.

Acht dagen voor de eerste algemene verkiezingen sloot Inkatha zich alsnog aan bij het democratisch proces en riep de koning der Zoeloes, Goodwill Zwelithini, zijn onderdanen op om te gaan stemmen. De kans op een verdere escalatie van het geweld tussen aanhangers van het ANC en Inkatha in KwaZulu/Natal is daardoor aanzienlijk afgenomen.

De ondertekening van 'het memorandum van overeenstemming over verzoening en vrede' tussen de drie leiders was even belangrijk als de totstandkoming van de interim-grondwet in november vorig jaar, waar Buthelezi geen deel aan had. Zij maakte een einde aan Buthelezi's zenuwenoorlog tegen het nieuwe Zuid-Afrika.

Voor het eerst werd Inkatha, mogelijk de derde partij van het land, deel van een vreedzame politieke schikking. Het gevaar dat de democratie kreupel zou worden geboren, omdat een aanzienlijk deel van het land in permanent conflict zou wegglijden, lijkt daardoor geweken.

Anderhalve week geleden zaten de drie leiders na hun mislukte topontmoeting in het Kruger Wildpark nog met asgrauwe gezichten naast elkaar. Gisteren was het een en al verzoening en handenschudden zo vaak de fotografen wilden. President De Klerk was “buitengewoon verheugd” en verklaarde dat “de natie nu op de weg naar verzoening is gezet”. Mangosuthu Buthelezi - “dit is een glorieuze dag” - nam een voorschot op zijn ultrakorte verkiezingscampagne.

Pag.4: Mandela prijst Inkatha-leider meer dan ooit

Buthelezi legde uit wat Inkatha door zijn weerspannigheid voor het land had bereikt. “Inkatha heeft besloten het soort compromissen te maken om de verkiezingen te kunnen ingaan, zodat we nog veel meer bloedvergieten dan we de afgelopen maanden hebben gezien, kunnen voorkomen.”

Nelson Mandela schoot vast in zijn nieuwe presidentiële rol, waarin hij geacht wordt de bindende factor boven de partijen te zijn. Hij stelde de blanken gerust die het land willen verlaten omdat ze er niet meer in geloven en riep hen die vertrokken zijn nu op terug te komen. Hij verzekerde Zuidafrikanen die op grote schaal begonnen zijn voedsel te hamsteren en wapens te kopen om de gevreesde chaos na de verkiezingen te kunnen overleven, dat ze niets te vrezen hebben.

Mandela prees Buthelezi meer dan ooit. Hij riep in herinnering hoe Buthelezi zich verzette tegen het het apartheidsbewind door geen onafhankelijkheid van zijn gebied KwaZulu te accepteren. Buthelezi had hem ook brieven geschreven wanneer hij in de gevangenis ziek was, en feestjes georganiseerd ter ere van zijn verjaardag toen hij nog op Robbeneiland zat. “We plukken nu de vruchten van onze sterke band, die tien jaar terug gaat.” Men hoorde Buthelezi spinnen.

Toch kon zoveel Zuid-Afrika-promotie de vraag niet wegdringen op grond waarvan Buthelezi precies is bekeerd. Het akkoord met de regering en het ANC biedt niets meer dan wat hij eerder al had kunnen binnenhalen. De positie van koning Goodwill Zwelithi als monarch van KwaZulu/Natal wordt in de grondwet vastgelegd. Het parlement komt maandag bijeen om daartoe een amendement op de interim-grondwet goed te keuren. De regering en het ANC deden weken geleden al voorstellen voor het voortbestaan van het koningshuis, die Zwelithini een vorstelijke positie gaven waar zijn Europese collega's zich niet voor zouden schamen.

Van “autonomie” voor een KwaZulu-koninkrijk is echter geen sprake, laat staan van een gebied volgens de grenzen van het Zoeloe-koninkrijk van 1834, waarop Buthelezi en de koning meermalen hebben gehamerd. Inkatha's bezwaren tegen de interim-grondwet, die vooral het tekort aan eigen bevoegdheden van de provinciale regeringen betreffen, zijn doorgeschoven naar internationale bemiddeling na de verkiezingen. Hier levert Buthelezi het meest in. Na de verkiezingen heeft het ANC vrijwel zeker een meerderheid in de grondwetgevende vergadering, die het laatste woord heeft over de nieuwe grondwet. Inkatha eiste om die reden altijd dat een eventueel akkoord voor de verkiezingen al in de grondwet moest worden vastgelegd. Dat gebeurt nu niet, sterker: in het memorandum van overeenstemming binden de partijen zich niet eens aan het resultaat van internationale bemiddeling.

Is het druk van de pro-verkiezingsstroming binnen Inkatha, die Buthelezi uiteindelijk op andere gedachten bracht? Of was koning Zwelithini tevreden gesteld en zag hij af van de weg van confrontatie? Het is onderwerp van veel speculatie in Zuid-Afrika, maar feit is dat de koning afgelopen vrijdag al na een gesprek van zeven uur met kerkleiders, onder wie aartsbisschop Desmond Tutu, zijn aanhangers opriep het geweld te beëindigen. Inkatha had toen zojuist een week van protestdemonstraties aangekondigd, inclusief een 'kranslegging' voor de Zoeloes die op 28 maart voor het ANC-hoofdkantoor in Johannesburg sneuvelden.

Meer voor de hand liggend is dat Buthelezi na de mislukte bemiddelingspoging van Kissinger en Carrington besloot zijn kaarten snel uit te spelen. Zijn probeersel om de verkiezingen uitgesteld te krijgen was afgeschoten. De stemming keerde zich tegen hem. Voorheen bevriende hoofdartikelenschrijvers riepen eind vorige week om zijn aftreden, vrijwillig of zelfs afgedwongen door Pretoria. Onder de noodtoestand zouden het ANC en de regering de verkiezingen in KwaZulu/Natal hoe dan ook doorzetten. De dag na de verkiezingen zou hij de dozen in zijn regeringskantoren in Ulundi kunnen inpakken en de sleutel inleveren bij het ANC. De ambtenaren en politiemannen van KwaZulu zouden hun loyaliteit aan Inkatha waarschijnlijk gauw verliezen, wanneer een provinciale ANC-regering de maandelijkse cheque zou overmaken. Na 28 april zou Buthelezi “een zucht uit het verleden” zijn, zoals ANC-onderhandelaar Joe Slovo het poëtisch omschreef.

Overlevingssentimenten als deze tellen zwaar bij raspolitici als Buthelezi. Plotseling bleek hij het spel van geven en nemen toch te kennen. Nu heeft hij nog een week voor zijn verkiezingscampagne, een onmogelijke opgave, geven Inkatha-prominenten toe. Maar Buthelezi voert feitelijk al maandenlang campagne. Inkatha is meer in het nieuws geweest dan enige andere partij van die omvang. Omdat de publikatie van opiniepeilingen zo kort voor de verkiezingen verboden is, blijft onduidelijk hoe groot Inkatha's aanhang nu is. In de laatste peilingen scoorde de partij tussen de zes en tien procent. Maar Buthelezi's zwarte steun is afgekalfd door zijn verbond met extreem-rechtse blanke partijen in de Vrijheidsalliantie. Daarentegen hij blanke aanhang van De Klerks Nationale Partij winnen, wanneer hij zijn stoere imago van 'de enige politicus die tegen het ANC en de NP durfde op te staan' uitbuit.

Buthelezi heeft met zijn strategie van verzet tegen de grondwet en weglopen uit de onderhandelingen tot het laatste moment uitermate hoog spel gespeeld. Soms leek het op blufpoker, vaak waren mensenlevens de inzet. Door in de slotfase de Zoeloe-etniciteit uit te spelen, via zijn neef koning Zwelithini, bracht hij KwaZulu/Natal aan de rand van een burgeroorlog. Buthelezi heeft er in de loop der tijd concessies van het ANC en de regering mee afgedwongen die hij anders wellicht niet zou hebben gekregen, zoals twee aparte stembiljetten voor de nationale en provinciale verkiezingen en meer bevoegdheden voor provinciale besturen. Of de strategie werkelijk heeft gewerkt, kan de kiezer nu volgende week zelf uitmaken.