Het Westen is weer wat scenario's lichter

In een duizelingwekkend tempo heeft de internationale gemeenschap binnen twee weken zijn betrekkelijke greep op de gebeurtenissen in Bosnië vrijwel geheel verloren. Zozeer dat de Bosnische Serviërs in hun kat-en-muis-spel met de moslims en de gevestigde diplomatie na de val van Gorazde alvast nieuwe offensieven in Noord-Bosnië hebben aangekondigd. Waar is het voorzichtige optimisme dat de afgelopen drie maanden het vredesproces omkleedde en dat te danken was aan de Amerikaanse en Russische onderhandelaars Redman en Tsjoerkin, die in enkele weken bereikten wat anderen in jaren niet was gelukt?

Na de val van Gorazde afgelopen weekeinde vertoont het Westen weer de vertrouwde chaos en verwarring, waaraan de bloedige aanslag op de markt van Sarajevo in februari - gevolgd door het NAVO-ultimatum aan de Serviërs - nu juist een einde gemaakt leek te hebben. Zelfs Lord Owen is na een rustpauze weer terug. Gisteren was hij te gast bij de Europese ministers van buitenlandse zaken in Luxemburg waar hij zijn inmiddels befaamde recept te voorschijn toverde: nog eens praten met de Bosnische Serviërs.

Toch is er wel iets veranderd. Drie maanden verder is de internationale gemeenschap weer een paar scenario's lichter. Waar de Bosnische Serviërs tot nu toe de inzet van Westerse grondtroepen geen moment hoefden te vrezen, weten zij nu ook dat de 'beperkte geweldsoptie' - prikacties vanuit de lucht onder VN-vlag - voorlopig van de baan is. En een 'Sarajevo-formule' voor Gorazde lijkt, ook na een verzoek van VN-secretaris-generaal Boutros-Ghali aan de NAVO om bescherming van de safe areas, nog niet nabij.

De VS, grootaandeelhouder van de VN, maakten de afgelopen dagen via hun woordvoerder president Clinton duidelijk geen behoefte te hebben aan meer luchtaanvallen. Minister van defensie Perry en stafchef Shalikasvhili waren daar twee weken geleden al tegen, maar zij werden publiekelijk aangelijnd door veiligheidsadviseur Lake en minister Christopher van buitenlandse zaken. Nu de halfslachtige, vrijwel mislukte NAVO-luchtaanvallen de Servische agressie alleen maar hebben aangemoedigd, lijken Perry en Shalikashvili met hun pessimisme nog gelijk te krijgen ook.

De diplomatieke labiliteit van het Westen in deze oorlog heeft als vast bestanddeel een gebrek aan Amerikaanse sturing. Onder president Clinton die de meeste tijd doorbrengt met binnenlandse onderwerpen, toont de 'enige supermacht' in het buitenlands beleid alleen parttime-leiderschap. De Bosnië-politiek van de VS is gelegenheidsbeleid met elke maand, soms elke week, zoals tijdens het beleg van Gorazde, nieuwe wendingen. En alsof de president dat zelf ook beseft, haalt hij in noodgevallen steevast zijn oudste wending - de opheffing van het wapenembargo tegen de moslims - te voorschijn. Dan weet iedereen: het Westen is ten einde raad.

Pag.5: 'Vals spel' Serviërs verrast Westen weer

Bosnië past in het rijtje met Somalië en Haïti, waar de VS onder Clinton met beperkt militair ingrijpen hun doelen evenmin bereikten. Robuuste taal tegenover de agressor werd niet zelden gevolgd door een discreet terugtreden wanneer de agressor niet onder de indruk bleek. Dat heeft van Washington een onberekenbare factor in de internationale politiek gemaakt.

Onder Clinton is van de 'decisive force-doctrine' van het Pentagon - de beslissende inzet van militaire middelen - weinig meer te merken. Clinton wil niet het risico lopen dat volle lijkzakken zijn imago bezoedelen. En dat weten de Serviërs inmiddels maar al te goed.

Economische sancties, eindeloos diplomatiek overleg, een NAVO-ultimatum en luchtaanvallen hebben niet kunnen verhinderen dat de Serviërs het Westen keer op keer voor gek hebben gezet. Het relatieve succes van de internationale aanpak van de afgelopen maanden was juist gebaseerd op een combinatie van dreiging en diplomatie. Amerika en Rusland werkten daarbij eendrachtig samen op het diplomatieke vlak, wisten deelakkoorden in Bosnië en Kroatië te bereiken en werkten langzaam toe naar de oplossing van het taaiste probleem: het conflict tussen de Bosnische Serviërs en de moslims.

De definitieve Servische doorbraak bij Gorazde kwam toen er een bres in de internationale eensgezindheid was ontstaan. Het Westen en Amerika in het bijzonder hadden de Russen immers van zich vervreemd door hen niet te betrekken bij de beslissing om geweld toe te passen.

Bij het vinden van een oplossing hangt nu veel af van wat de Russen nog in petto hebben voor de Bosnische Serviërs. Zij vertrouwen de Russen als enigen op het inmiddels eivolle Bosnische speelveld. De Serviërs hebben de afgelopen dagen overigens goed hun best gedaan dat vertrouwen te verspelen. De Russische onderhandelaar Tsjoerkin maakte er geen geheim van dat hij zich bedrogen voelt door de Bosnische Serviërs. Hij omschreef hen gisteren als een “clubje extremisten dat ten prooi is gevallen aan oorlogswaanzin”. De situatie in Bosnië zou in zijn ogen “niet meer onder controle” zijn.

Het is mogelijk dat generaal Mladic, leider van het offensief tegen Gorazde, maling heeft aan de overeenkomsten die Radovan Karadzic in Pale met de VN heeft gesloten, zoals is gesuggereerd. Het kan ook zijn dat Tsjoerkin nu pas heeft ontdekt dat de Serviërs maar beperkt te manipuleren zijn en al drie jaar aan de onderhandelingstafel A zeggen en aan het front B doen.

Maar zelfs de VN die toch al geruime tijd ervaring hebben met gebroken beloftes, leken gisteren met een verbazingwekkende schok tot dezelfde conclusie te komen: de Serviërs spelen vals! “De VN zijn schaamteloos misbruikt voor Servische oorlogsdoelen”, aldus de aangeslagen commandant van de VN-troepen in Bosnië, de Britse luitenant-generaal Sir Michael Rose.

Voor de 'verse' Rose, wiens kordate optreden tot nu toe succesvol is geweest, was het offensief bij Gorazde de zwaarste beproeving tot nu toe. Dat geldt evenzeer voor zijn civiele VN-collega, de al even onbeproefde Japanner Yasushi Akashi die telkens wanneer Rose om luchtsteun vraagt, zijn toestemming moet geven. Gedesillusioneerd stelde Akashi het afgelopen weekeinde opnieuw het oude dilemma aan de orde: moeten de blauwhelmen niet worden teruggetrokken uit Bosnië als zij noch de vrede met geweld mogen of kunnen afdwingen, noch de getroffen burgerbevolking in het strijdgewoel kunnen helpen?

Zowel Rose als Akashi gingen er kennelijk nog steeds van uit dat zij in Bosnië “zuiver” kunnen opereren, namelijk als een neutrale vredesmacht die - op verzoek van de oorlogspartijen zelf - deze uit elkaar haalt en hulp verleent aan de burgerbevolking. En zij hoopten met beperkte toepassing van geweld de partijen ertoe te kunnen dwingen zich aan hun afspraken te houden. 'Gorazde' vormt voor deze nieuwe lichting Bosnië-gangers van de VN een harde leerschool.

Van terugtrekking van de blauwhelmen lijkt voorlopig geen sprake te zijn. Integendeel, de secretaris-generaal van de VN, Boutros-Ghali, trachtte vannacht met een brief aan zijn NAVO-collega Wörner de weg te openen voor een herhaling van het 'Sarajevo-scenario'. Daar wist een gesloten front van NAVO, VN en Rusland de Serviërs er met een ultimatum toe te bewegen hun wapens terug te trekken.

Resolutie 836 van de Veiligheidsraad van de VN geeft de VN-macht de bevoegdheid “alle noodzakelijke maatregelen te nemen, met inbegrip van luchtaanvallen”, om op te treden tegen “bombardementen van de safe areas of een gewapende invasie”. Honderdzestig vliegtuigen van de NAVO staan daartoe tot de beschikking van de VN. Desondanks is volgens Boutros een nieuwe toezegging van de NAVO noodzakelijk, omdat de huidige VN-resoluties geen ruimte zou laten voor massale luchtaanvallen, maar uitsluitend voor ondersteuning van bedreigd VN-personeel vanuit de lucht. Ook generaal Rose hangt deze beperkte interpretatie van de VN-resoluties aan. Wij zijn “non-combattant”, aldus Rose.

Deze terughoudendheid wordt in Pale al uitgelegd als het groene licht voor nieuwe offensieven. De internationale gemeenschap kan alleen met een herstel van de combinatie van dreiging en diplomatie het vredesproces weer oppakken. Na 'Gorazde' zijn er weer vragen bijgekomen. Hoe kan het diplomatieke front worden gesloten? Wat doet president Jeltsin met Tsjoerkins reisverslag om de Russische plaats op het wereldtoneel waar te maken? Komt het tot opheffing van de economische sancties tegen Servië, waarop sommige landen zinspelen? En draagt dat ook iets bij aan de vrede? En wanneer zijn er wèl zaken te doen met de Bosnische Serviërs? De internationale gemeenschap moet weer even met zichzelf in conclaaf.