Voor Standerton gaat het te snel

STANDERTON, 18 APRIL. De weinige verkiezingsaffiches met een afbeelding van Nelson Mandela hangen in Standerton (Transvaal) hoog aan lantaarnpalen, onbereikbaar voor de vernielzucht van Zuidafrikaanse rechtse blanken. Twee weken geleden trokken op een nacht woedende blanken, volgens het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) daarbij geholpen door politieagenten, posters van muren en palen. Alleen de affiches met daarop Constand Viljoen, die de stichting van een blanke volksstaat nastreeft, bleven ongeschonden.

Voor het slaperige en conservatieve Standerton zijn de veranderingen in Zuid-Afrika te snel gegaan. Danny Browne is voorzitter van de plaatselijke afdeling van de Konservatieve Partij (KP), die bij de laatste 'blanke' gemeenteraadsverkiezingen driekwart van de stemmen won. De KP boycot de eerste algemene verkiezingen van volgende week. “We moeten terug naar de situatie zoals die vóór 1989 bestond”, zegt hij. “Toen ging het nog goed met Zuid-Afrika. We zullen in Standerton de verkiezingen niet erkennen, we weigeren onder een zwart communistisch regime te leven. We zullen ons verzetten, indien nodig gewapenderhand.”

De voorzitter van de plaatselijke afdeling van het ANC, Mkiti Dlamini, moest strijd leveren met conservatieve krachten in zijn eigen zwarte gemeenschap in en rondom Standerton. “De zwarten laten zich hier moeilijk organiseren”, zucht hij. “Ze zijn ingeslapen en niet politiek bewust.” De duizenden zwarte arbeiders op de grootschalige blanke boerderijen in de omgeving bleken zelfs letterlijk onbereikbaar voor het ANC. De blanke eigenaren ontzegden ANC-activisten de toegang.

Zwart en blank leven in Standerton nog goeddeels in aparte werelden. Geen propje papier ontsiert het blanke gedeelte van de stad, je zou van de straat kunnen eten. Rond het middaguur houden twee blanke ouders op een parkeerterrein naast hun caravan een braai voor hun drie kinderen. Afrikaner boeren in korte broek brengen hun vetgemeste schapen naar de wekelijkse veiling. De zwarte woonwijk Sakhile is stoffig, over de onverharde wegen lopen kleine kinderen blootsvoets en geiten grazen op de hopen vuilnis tussen de blikken onderkomens van de aangrenzende krottenwijk. Maar het is er Afrikaans gezellig. Uit een kruidenierswinkel klinken door schetterende luidsprekers swingende geluiden, klanten wiegen met hun heupen als ze een pakje boter of een fles frisdrank komen kopen.

Zwart en blank dromen in Standerton ieder van een andere toekomst. In november verklaarde de gemeenteraad Standerton onderdeel van een blanke 'Boerenvolksstaat'. Toen burgemeester Thorne drie maanden later deze verklaring bekrachtigde, kwam de zwarte meerderheid onder aanvoering van het ANC in opstand. Betogers marcheerden naar het blanke stadscentrum en organiseerden een consumentenboycot van blanke winkels. Dáár bleken de rechtse blanken gevoelig voor, hun geld was hun dierbaarder dan hun politieke ideeën. Onder druk van het blanke zakenleven liet de burgemeester het idee van een volksstaat weer vallen.

De blanke Fanie Kok noemt zichzelf 'de grootste liberaal' van Standerton. Hij is zakenman en bezet één van de twee zetels van de Nationale Partij (NP) van president De Klerk in de gemeenteraad. Dat zijn mede-blanken hem een 'volksverrader' noemen en een 'jakhals met twee konten', kan hem nauwelijks deren. “Ik ben bereid te lijden voor mijn politieke idealen”, verklaart hij. “Waarom willen de rechtse blanken wèl verdienen aan de zwarten in Standerton maar ze niets geven, zelfs geen stemrecht?” Het handjevol 'verlichte' blanken in Standerton dat zich in november verzette tegen het uitroepen van een volksstaat, werd slachtoffer van een blanke boycot. “De eigenaar van een garage die de NP steunt, verkocht veel minder auto's nadat hij zich publiekelijk tegen de volksstaat had gekeerd”, vertelt Kok. “Anderzijds kreeg de plaatselijke krant veel minder advertenties, want het Zuidafrikaanse zakenleven acht de blanke volksstaat een economisch onzinnig plan.” Kok heeft er geen moeite mee zichzelf een opportunist te noemen: “Welk bestuur er ook komt, ik maak er het beste van.”

Danny Browne van de Konservatieve Partij op zijn beurt verklaart zonder schaamte een racist te zijn. “Ik ben een fan van Adolf Hitler”, doet hij er nog een schepje bovenop. “Hij had het waarschijnlijk bij het juiste eind.” Browne praat veel over vroeger, toen alles nog goed was. “We hebben de zwarten nooit vertrouwd en we zullen ze nooit vertrouwen”, raast hij door. “Ik leer mijn kinderen dat ze niets te maken hebben met zwarten, dat is natuurlijk, dat is volgens de bijbel.” Maar predikt de bijbel juist niet de gelijkheid van mensen? “Dat is een communistische uitleg van de bijbel”, slaat hij onmiddellijk terug.

Danny Browne slaat hard op de oorlogstrom. “We zullen ons met geweld verdedigen als het ANC met de communisten aan de macht komt”, belooft hij. Hij is ervan overtuigd dat de aanstaande verkiezingen zullen worden gesaboteerd door rechtse blanken werkzaam bij het nationale elektriciteitsbedrijf. Zij zullen op de verkiezingsdag alle knoppen in het land omdraaien. En dan zal alsnog de Boerenvolksstaat in Standerton worden uitgeroepen, zullen blank en zwart gescheiden naar scholen en kerken gaan en zal de goede oude tijd terugkeren. Over de geslaagde consumentenboycot waarna de rechtse blanken eieren voor hun geld kozen, wil hij niets horen. De media hebben deze gebeurtenis verdraaid, het betrof slechts een arbeidsconflict bij een plaatselijke supermarkt.

De zwarte zakenman Labon Mtau in Sakhile denkt met een gevoel van triomf terug aan de consumentenboycot. Maar er zit hem toch iets dwars. De organisatoren hadden hem niet van te voren op de hoogte gesteld van de actie. Plotseling mocht hij voor zijn supermarkt en bierhal niet meer inkopen bij blanke groothandelaren. “Moest ik daar opeens mijn spullen gaan halen bij Indiërs”, zegt hij, terwijl hij een vies gezicht trekt. “Hun gun ik het helemaal niet, Indiërs zijn uitbuiters.”

Hoe ziet Mtau het nieuwe Zuid-Afrika in Standerton ontstaan? Met een blanke partner zou hij een supermarkt in het stadscentrum willen beginnen. Samenwerking tussen blank en zwart is voor hem het recept voor een hoopvolle toekomst; daarom zal Zuid-Afrika slagen waar vele landen elders op het continent ten onder gingen aan oorlog en economische misère. Hij vreest de rechtse blanken in Standerton. “Het zal niet gemakkelijk zijn om samen te leven en te werken in deze stad”, betoogt hij, “maar het nieuwe Zuid-Afrika is nog maar een baby, als we er goed voor zorgen zal hij snel opgroeien.”

Jabulani Cindi verkoopt kolen en uien in de zwarte woonwijk. Op korte termijn ziet hij niet veel veranderingen in zijn leven. “Blank en zwart kunnen niet van elkaar weglopen”, luidt zijn mening, “en mensen met geld realiseren zich dat.” Maar om nu in het blanke gedeelte van de stad te gaan wonen, nee, dat ziet hij niet zitten, hij hoort in Sakhile. “Als ik dan thuis een geit slacht, roepen mijn buren de dierenbescherming”, lacht hij. “En om mijn uien in de blanke stad te gaan verkopen? Ik heb geen geld om daar een winkel te huren. Om ze dan op straat te verkopen, zegt U? Bent U gek, denk U nu werkelijk dat ze dat zullen toestaan in het nette Standerton?”

Danny Browne koestert geen enkele twijfel in zijn hart over zíjn gelijk: Standerton zal exclusief blank blijven. “De witman samen met God vormt de overmacht in Afrika”, stelt hij met zekerheid. “Samen zullen we de wereld een les leren.” De liberaal Fanie Kok gelooft dat de angst voor de zwarte medemens onder de rechtse blanken zal wegebben. “Ik ben blij dat de verandering nu is gekomen, dat de angst niet opnieuw aan de volgende generatie zal worden overgedragen.”

In Sakhile halen de meeste bewoners de schouders op over het wapengekletter van blank rechts. Ze voelen zich beschermd door het feit dat zij in de meerderheid zijn en weten zich gesteund door de ingezette verandering op nationaal niveau. Hoewel slechts druppelsgewijs zwarten in blanke wijken gingen wonen, weten zij dat zij eens de macht in Standerton zullen overnemen en er als blanken zullen leven.

“Ja, ze zijn machtig die blanken”, erkent ANC-voorzitter Dlamini, “maar wij hebben getoond de koopkracht te bezitten. Na de consumentenboycot zal Standerton nooit meer hetzelfde zijn. De blanken moeten dat aanvaarden.” Dlamini is inmiddels naar een blanke wijk verhuisd. Steeds meer blanke buurtgenoten groeten hem daar. “Het gaat steeds beter”, zegt hij tevreden. “Mijn blanke buren hebben nu zelfs beloofd me te zullen helpen als mijn huis wordt aangevallen door blanke extremisten.”

    • Koert Lindijer