RALPH ELLISON 1914 - 1994; In de rijen der groten

Op 80-jarige leeftijd is eergisteren in New York City de zwarte Amerikaanse schrijver Ralph Ellison overleden. Ellison geldt als een van de belangrijkste Amerikaanse auteurs van deze eeuw. Zijn enige roman, Invisible Man uit 1952, is gevierd, bekroond en bijna direct gecanoniseerd tot een Amerikaanse klassieker. Ellison publiceerde na de roman alleen nog twee bundels met essays, Shadow and Act (1964) en Going to the Territory (1986). Zijn tweede roman in wording is onvoltooid gebleven.

Ellison begon na het succes van Invisible Man aan een tweede roman, Cadillac Flambé geheten, maar deze ging bijna geheel verloren bij een brand eind jaren vijftig in zijn buitenhuis. Volgens Ellison zelf waren het in elk geval driehonderdvijftig pagina's manuscript. Het duurde een paar jaar voor Ellison weer achter zijn schrijftafel plaatsnam. Hoe ver zijn tweede fictiewerk in de afgelopen dertig jaar is gevorderd, is de vraag. “Pas geleden zei Ralph me dat ik het boek gauw zou krijgen”, zei Joe Fox van Random House gisteren in de New York Times.

Ralph Waldo Ellison werd geboren in 1914 in Oklahoma City. Hij werd grotendeels opgevoed door zijn moeder, omdat zijn vader stierf toen hij pas drie jaar oud was. Zij is de 'Ida' aan wie Invisible Man is opgedragen. Ralph speelde al op jonge leeftijd trompet en volgde een opleiding klassieke compositie aan een conservatorium in Tuskegee, Alabama.

Na zijn opleiding vertrok hij in 1937 naar New York City. Hij was er al eerder geweest en kende de dichter Langston Hughes en de schrijver Richard Wright (1908-1960). Wright, die met Uncle Tom's Children (1938) en Native Son (1940) naam zou maken, heeft Ellison altijd aangemoedigd te schrijven. Beiden woonden in Harlem, maakten deel uit van het Federal Writers Project en flirtten met de Communist Party.

Ellison was tijdens de Tweede Wereldoorlog kok op convooischepen maar werd ernstig ziek na het drinken van bedorven water. Na zijn herstel tikte hij in het huis van een vriend 'I am an invisible man.' op. Hoewel hij zich dat toen nog niet realiseerde, werd dit het begin van zijn roman. “Ik ben een onzichtbare man. Nee, ik ben niet een of andere geest van het soort dat Edgar Allan Poe achtervolgde; ik ben evenmin een van die Hollywood-ectoplasma's. Ik ben een man met inhoud, van vlees en bloed, spieren en vloeistoffen - en ik kan zelfs zeggen dat ik kan denken. Ik ben onzichtbaar, moet u weten, gewoon omdat mensen weigeren mij te zien.”

Invisible Man is een ontwikkelingsroman over een jongeman die van een universiteit in het Amerikaanse zuiden wordt gestuurd en naar New York gaat. Daar komt hij in Harlem te wonen en raakt betrokken bij de burgerrechtenbeweging. Demonstraties gaan gepaard met geweld en de militante leider Ras the Destroyer voert de troep aan. De beweging heet de 'Brotherhood' en is gemodelleerd naar de Communist Party uit de jaren dertig. Gedesillusioneerd keert de hoofdpersoon na zijn ervaringen de Brotherhood de rug toe.

Ellison won de National Book Award for Fiction, werd Chevalier de l'Ordre des Arts et Lettres en kreeg een speciale leerstoel aan de New York University. In 1965 riepen tweehonderd schrijvers en critici zijn boek uit tot het belangrijkste literaire werk van de afgelopen twintig jaar. Ellisons naam was gemaakt. Zijn boek, dat in zeventien talen is vertaald, is in elke Amerikaanse bibliotheek te vinden. Hij was zo beroemd, en geaccepteerd, dat latere generaties zwarten hem wantrouwden.

Ellisons 'onzichtbare man' is de zwarte Amerikaan die nauwelijks individuele eigenschappen mag hebben. Hij is zwart en dat is kennelijk genoeg. Ellison, die opgroeide in een liberaal, niet-gesegregeerd milieu, wil de Verenigde Staten laten weten dat blank en zwart alleen samen kunnen leven als ze elkaar willen zien. Ellisons boek is van 1952, maar zijn portret van rassenverhoudingen heeft profetische waarde gekregen. Ellison ziet het geweld van de vroege Malcolm X en de Black-Powerbeweging aankomen en hij wijst dat af. Nog altijd wordt zijn werk door ideologen, blank en zwart, bediscussieerd als het gaat om de raciale verhoudingen in de VS van vandaag. Belangrijk vanuit literair oogpunt is dat de ervaringen van de hoofdpersoon zo zijn verwoord dat ze iedereen altijd kunnen aanspreken. Daarom is zijn boek zo geprezen en verdient Ellison een plaats in de rijen der groten.