Witte borsten, gele haren en een bloot bovenlijf

Voorstelling: De zieners van J.M. Synge door FACT. Vertaling: Benno Barnard. Regie: Floor Huygen. Spel: Willem Kwakkelstein, Mijs Heesen, Wim Bouwens, Mirjam de Bont, Adri Overbeeke, Ulrike Söbbeke. Gezien: 13/4 Toneelschuur, Haarlem. Tournee t/m 21/5.

Jezus genas de lammen en de blinden - maar waren zij daar wel zo blij mee? Voor de gehandicapten in De zieners, een negentig jaar oud toneelstuk van de Ierse schrijver John Millington Synge, begint de ellende pas goed wanneer een rondtrekkende heilige hen zo nodig moet 'genezen'. De blinde zwerver en zijn blinde vrouw die als door een Godswonder hun gezichtsvermogen terugkrijgen, schrikken van elkanders lelijkheid en willen niets meer met elkaar te maken hebben. De zwerver heeft alleen nog maar oog voor de mooie verloofde van de smid, met als gevolg dat de eens zo vredige dorpsgemeenschap door jaloezie en twist verscheurd wordt.

Floor Huygen situeerde die simpele parabel in een wonderlijk simpel decor. Het dorpsplein is een zeil van rood plastic en de kerk een geheimzinnige ruimte achter een muur van gaasdoek. Door dat doek heen zien we twee dorpsschonen die losjes tegen een piano leunen als tegen een bar in een nachtclub. Gregoriaanse gezangen vermengd met stampende disco-ritmes begeleiden hun sierlijke gebaren. Die mix van tijden en stijlen maakt hier totaal geen modieuze indruk.

De hippie-achtige buitennissigheid van alle personages heeft juist iets ontroerends. Maria Dool (Mijs Heesen), de lelijke zwerfster, draagt een oeroude baljurk die ze in een aanval van wilde zinnelijkheid van haar lijf rukt opdat iedereen haar witte borsten kan zien. Haar libido is niet minder ontwikkeld dan dat van de knappe Anna Brandt (Mirjam de Bont), die koket met haar gele raffia-haren zwaait. Ook de smid (Wim Bouwens) met zijn tot ver onder de navel ontblote bovenlijf verenigt onnozelheid en sensualiteit in één persoon.

De zieners is een zeer fysieke voorstelling, waarin zo hard met een bijl in een boomstam wordt gehakt dat de spaanders je om de oren vliegen. Maar ook het taalgebruik is opmerkelijk. Van Synge's ritmische kunst-Iers maakte Benno Barnard een nieuwe vertaling, vol prachtige woorden uit het Frans-Vlaamse dialect. Heel natuurlijk klinkt dat archaïsch-elegante taaltje uit de monden van de zes spelers, die toch al meer dan gemiddelde acteerprestaties leveren.

Zo speelt Adri Overbeeke zeer overtuigend een verbitterde asceet die onder het mom van naastenliefde zijn wil aan de anderen oplegt. De magere heilige zoekt zijn slachtoffers onder de allerzwaksten, maar zij, de zwervers, komen tot de conclusie dat ze het als blinden beter hadden. In hùn wereld bestond er nog geen verschil tussen wat ze zagen en wat ze dachten; zij waren de echte gelovigen.

De Zieners is geen afrekening met het geloof - wat gezien de anti-katholieke strekking van Synge's tekst ook heel goed had gekund -, maar een liefdesverklaring aan alle eenvoudigen van geest, die niet zonder geloof kunnen leven.

    • Anneriek de Jong