Synesthesie

E. Cytowic: The man who tasted shapes

250 blz., Abacus 1994, ƒ 26,55

De Amerikaanse neuroloog Richard Cytowic hoorde in 1980 zijn buurman Michael tijdens het bereiden van een saus mompelen dat deze niet genoeg 'punten' had. Michael kreeg een rood hoofd toen Cytowic hem vroeg wat hij precies bedoelde. Zijn buurman bekende dat proeven bij hem al zijn hele leven samenging met het voelen van diverse vormen, soms in zijn handen of gezicht, soms door zijn hele lichaam. Het toevoegen van suiker maakte vormen ronder, meer citrus juist puntiger. Kennissen aan wie hij dit in het verleden had verteld dachten dat hij een levendige fantasie had of onder invloed van drugs was. Cytowic besefte meteen dat Michael een zeldzame neurologische afwijking had, die synesthesie heet.

Kort daarna ontmoette de schrijver bij toeval een tweede synestheet. Een collega in het ziekenhuis vroeg hem zijn pieper uit te zetten, omdat zij daardoor rode bliksemschichten zag. Cytowic besloot een wetenschappelijk artikel over het tweetal te schrijven en verdiepte zich in de bestaande literatuur. Het oudste geval was een blinde man die kleuren 'zag', in 1710 beschreven door de Britse oogarts Thomas Woolhouse; het meest recente voorbeeld vond hij bij de Russische psycholoog A.R. Luria, die in 1968 in The mind of a mnemonist een geheugenkunstenaar beschreef bij wie horen gepaard ging met het waarnemen van vormen, smaken, kleuren en bewegingen. Geen van de auteurs had een verklaring voor het verschijnsel.

Doordat ook populaire bladen aandacht besteedden aan Cytowics onderzoek, meldden zich tientallen synestheten, van wie hij er meer dan veertig in detail zou onderzoeken. Gekleurd horen bleek het meest voor te komen. Sommige combinaties van zien, horen, voelen, ruiken en proeven bestaan vermoedelijk niet. Hij vond geen mensen bij wie geuren een ander zintuig prikkelden, wel vond hij iemand die gekleurd proefde. De reacties verschilden van individu tot individu; niet iedereen hoorde dezelfde kleuren bij bijvoorbeeld trompetgeschal. Ook bleek synesthesie soms erfelijk te zijn. Vladimir Nabokov vertelde in zijn autobiografie Speak, memory dat zowel hij als zijn moeder gekleurd hoorden.

Cytowic concentreert zich in The man who tasted shapes voornamelijk op zijn bevindingen met de hersenen van zijn buurman Michael, met wie hij de meest vergaande proeven heeft gedaan. Cytowic heeft hem diverse drugs toegediend om variaties aan te brengen in de activiteit van de cortex, het deel van de hersenen waar onder andere het taalvermogen zetelt. Amylnitriet, beter bekend als poppers, bleek de activiteit van de cortex te verzwakken, terwijl de synesthetische ervaringen extreem toenamen. Michael kreeg het gevoel alsof hij met zijn hele lichaam koele glazen zuilen aanraakte. Amfetamine daarentegen versterkte de werking van de cortex en blokkeerde de synesthesie. Zelfs na het slikken van poppers voelde Michael niets. Ook alcohol versterkte de synesthesie, terwijl het de werking van de cortex verzwakte.

Bij een andere proef spoot Cytowic radioactief xenongas in Michaels hersenen om te bepalen hoe groot de bloedstroom in de cortex was onder invloed van poppers. Die bleek drie keer lager dan bij een normaal mens. De totale hoeveelheid energie die de hersenen gebruikten nam niet af, waaruit Cytowic concludeerde dat het onder de cortex gelegen limbisch systeem (dat onder andere emotionele reacties zoals zelfbescherming door vluchten of vechten stuurt) extra actief was. Bewijzen kon hij dat niet, omdat het limbisch systeem te diep ligt om de bloedstroom te meten. Het voorbeeld van een audiovisuele synestheet die dit vermogen verloor na het verwijderen van een tumor uit de slaapkwab van de linker hersenhelft, maakt volgens Cytowic aannemelijk dat synesthesie zich afspeelt in het limbisch systeem.

Cytowic beperkt zich helaas niet tot het puur beschrijven van zijn onderzoek, hoewel hij net als zijn voorgangers geen verklaring heeft voor synesthesie. Hij stelt het geduld van de lezer niet alleen op de proef met ijdele praat over zijn (sterk geromantiseerde) persoonlijke geschiedenis, maar slaat halverwege het boek ook op hol. Cytowic verheerlijkt synestheten omdat ze meer contact zouden hebben met de biologische wortels van de mens en de werkelijkheid rijker beleven. Hun hersenen zouden aanleiding geven tot een nieuwe visie op emoties, denken en bewustzijn van de mens. God, transcendentie, innerlijke kennis, Zen, de overschatting van de rede ten koste van de emoties, van alles haalt Cytowic erbij, maar zijn betoog blijft uiterst vaag en speculatief. Het omslag van The man who tasted shapes stelt hoopvol dat het boek in de 'bestselling tradition' staat van de neuroloog Oliver Sacks, maar zelfs de titel haalt het niet bij Sacks' beroemde The man who mistook his wife for a hat.

    • Frank van Kolfschooten