Schindler's mythe: eenling is kwaad te slim af

Ondanks zijn zeven Oscars betwijfel ik of Schindler's List zijn eerste succes zal overleven, hetzij als memorabele film hetzij als commentaar op de concentratiekampen, want het kwaad dat Spielberg tracht uit te beelden gaat zijn verbeeldingskracht te boven.

Hitlers genocide was een misdaad tegen de mensheid, een misdaad waaraan een groot deel van die mensheid zelf medeplichtig was. Hitlers slachtoffers waren talrijk, maar zijn medeplichtigen - actief dan wel passief, en zeker niet alleen in Duitsland - waren nog veel talrijker. Schindler was een buitenissige uitzondering en Spielbergs film stelt de toeschouwer in staat troost en trots te scheppen uit diens loffelijk gedrag, maar de jodenvervolging stelt ontzagwekkende vragen naar 's mensen aard aan de orde, en juist die vragen worden door Stephen Spielberg, ondanks al zijn goede bedoelingen en vakmanschap, niet gesteld, misschien omdat ze niet bij hem zijn opgekomen.

Zijn botte, zelfingenomen nazi's wekken de indruk dat hij de banaliteit van het kwaad heeft doorzien. Maar hij heeft niet begrepen hoe universeel en hoe hardnekkig het is, en hoe geweldig zijn opmars is in onze tijd. Daarmee wil ik niet beweren dat in boze tijden goede daden niet mogen worden gehuldigd. Dat moeten zij, maar wel met een besef van historisch perspectief, en daarin faalt Spielberg. Hij heeft de eenling Schindler op de voorgrond van zijn vertelling geplaatst en de zeggenschap over de afloop aan hem overgelaten. Maar Schindlers goede daden waren van marginale betekenis en ingegeven door schimmige motieven, en verschillen zo sterk van het gedrag van zoveel anderen in zijn tijd dat het haast lijkt alsof hij van een andere planeet afkomstig is, zoals een andere vermaarde Spielberg-figuur.

Behalve voor de mensen wier levens hij heeft gered, heeft Schindler niets aan de uitkomst van de holocaust toe- of afgedaan. Maar het doel van de film is te laten zien dat hij juist een kolossale invloed heeft gehad, want hij wordt geacht aan te tonen (net als Spencer Tracy op Black Rock) dat uitzonderlijke eenlingen het kwaad te slim af kunnen zijn. Maar al die anderen dan? Zijn die bij miljoenen gestorven louter omdat ze zelf niet slim genoeg waren of niet het geluk hadden zelf een Schindler te treffen? Wil de film suggereren dat het probleem van het kwaad dat de holocaust opwerpt, zou zijn opgelost mits er maar genoeg Schindlers waren geweest, dat de slachtoffers uitsluitend zijn gestorven door hun gebrek aan slimheid of geluk? En niet alleen de slachtoffers van Hitler, maar ook die van Lenin, Stalin, Mao en hun diverse navolgers - zijn ook zij gestorven bij gebrek aan iemand met Schindlers lef en vindingrijkheid? Sterven ook thans in China en elders nog zo velen enkel en alleen omdat ze niet slim, koelbloedig en fortuinlijk genoeg zijn om te blijven leven?

Hoeveel leden van onze handelsdelegatie die bij terugkeer in hun hotelkamers in Peking hun televisie aanzetten om de uitreiking van de Oscars te zien, zouden zich de ironie van hun situatie hebben gerealiseerd. Ik vraag het me af. En wij zelf? Hoe velen van ons die de uitreiking thuis hebben gezien, zijn door Spielbergs relaas van de holocaust zo getroffen dat ze hun volksvertegenwoordiger in het Congres hebben verzocht om in het geval van China mensenrechten te laten gelden boven zelfs zo iets belangrijks als handel, om te zorgen dat het departement van handel zou buigen voor het departement van buitenlandse zaken en de bestaande plannen voor het bezoek van een Chinese en het tegenbezoek van een Amerikaanse handelsdelegatie, later dit jaar, zou opschorten totdat Peking de mensenrechten van zijn politieke gevangenen eerbiedigt?

Tenslotte was Schindler bereid de ondergang van zijn bedrijf en het verlies van zijn vermogen te riskeren voor het redden van mensenlevens - maar de bewonderaars van Spielbergs film hebben bij hun Oscar-gekwebbel niets gezegd over China, dat misdaden van hetzelfde kaliber als die van Hitler heeft gepleegd.

Hitlers ontzaglijke misdaad was uniek in haar obsessieve rassenwaan. Maar het was niet het eerste en beslist ook niet het laatste geval van massamoord in onze eeuw. Stalin zou ten minste twintig miljoen mensen hebben vermoord, waarbij de miljoenen die daarvoor al door Lenin zijn vermoord tijdens diens korte bewind niet zijn meegerekend. Mao, wie de dood van miljoenen mensen volstrekt koud liet, heeft er nog meer vermoord. Uit een oogpunt van massamoorden leven wij in een afschuwwekkende eeuw, die zijn weerga in de gehele geschiedenis niet kent, want onze tirannen beschikten niet alleen over voordien ongekende technische middelen, maar tevens over ideologieën die massamoord tegelijk rationaliseerden en verplicht stelden. In De achttiende Brumaire spoorde Marx toekomstige revolutionairen aan de restanten der bourgeoisie te 'verpletteren', een raad die Lenin in zijn eigen exemplaar had onderstreept en die hij doorgaf aan zijn volgelingen.

Zulke ideeën kwamen niet uit de lucht vallen, maar waren ontaardingen van wijdverbreide en nog altijd gerespecteerde intellectuele stromingen die zijn ontstaan, zo betoogt Richard Pipes in zijn geschiedwerken over de Russische revolutie en de vroege bolsjewistische periode, uit de grote filosofische en morele triomfen van de Verlichting. Het optimistische geloof dat de mensheid zichzelf kan herscheppen, aldus Pipes, leidde al gauw tot de verkondiging van massaterreur, want niet iedereen was bereid of in staat zich te laten herscheppen volgens het officiële plan, en zij waren het die moesten worden verpletterd.

Hitlers misdaden zijn voor ons daarom zo pijnlijk omdat ze als het ware bij de buren werden bedreven - in het huis van Anne Frank. De slachtoffers waren wij zelf - op een haar na. Het medelijden en de schrik die wij ervaren zijn geheel en al persoonlijk. In het geval van Stalins misdaden echter, die al vóór die van Hitler plaatsvonden en voortduurden tot lang na Hitlers dood, keken miljoenen overigens beschaafde westerlingen eenvoudig een andere kant uit, terwijl talloze anderen Stalins kampen verdedigden als zijnde een onderdeel van een noodzakelijk historisch proces dat het uitsterven van de bourgeoisie tot gevolg zou hebben. En trouwens, de slachtoffers van de verre Sovjet-Unie werden beschouwd als volstrekt andere wezens. Misschien was voor hen de dood wel anders, net zoals hij misschien anders is voor de Chinezen.

Deze herhaalde onverschilligheid voor onze eigen, in wetten verankerde normen en waarden heeft van onze cultuur een immense tol geëist, namelijk verlies van vertrouwen.

Misschien is dat de reden waarom Schindler's List zo wordt bewonderd en waarom de adepten de film met zo'n onwrikbaar sentiment verdedigen. Schindler's list verschaft iets om op te vertrouwen. Helaas zal, in deze tijd van corrosie, het vertrouwen in Spielbergs innemende zwendelaar wel niet van lange duur zijn. En zal iemand er intussen door deze film toe worden gebracht het verband tussen de nazi-misdaden en die in China en elders te zien en zijn eigen fabriek en fortuin op het spel te zetten zoals Schindler de zijne? Schindler's List, zo betogen bewonderaars, brengt ons weer oog in oog met de holocaust. Maar de film stimuleert ons tegelijkertijd om de holocaust te beschouwen met een hoogst zelfvoldane, zelfbevestigende blik.

© The New York Review of Books

    • Jason Epstein