Renaissance in Japan

EEN POLITICUS treedt af omdat zijn naam in verband wordt gebracht met een zakelijke transactie in het begin van de jaren tachtig. Ook al beweert de politicus dat de zaak volkomen legaal is geweest, zijn positie als premier is toch onhoudbaar geworden. De regeringscoalitie wankelt. Er worden verwoede pogingen ondernomen om het kabinet te lijmen. Leiders van verschillende politieke stromingen azen daarbij op het premierschap.

Nederland? Nee, Japan. Daar heeft Morihiro Hosokawa, de hervormingsgezinde edelman, eind vorige week zijn functie neergelegd nadat een zakelijke transactie uit 1982 hem politiek in opspraak had gebracht. Naar voren gekomen op een platform van politieke zuiverheid heeft hij acht maanden een coalitie van zeven partijen geleid en aldus een einde gemaakt aan 38 jaar onafgebroken bewind van de Liberaal Democratische Partij (LDP). In die kleine driekwart jaar heeft hij stappen gezet naar een structurele hervorming van Japan. Hij heeft de kieswet veranderd om de verstrengeling van geld en politiek, die onder het LDP-bewind in Japan gemeengoed was geworden, te doorbreken. Bovendien heeft hij het nationale standpunt ten aanzien van het oorlogsverleden van Japan gefatsoeneerd: Hosokawa maakte voor het oog van de wereld, op het rostrum van de Verenigde Naties in New York, vorig jaar september zijn verontschuldigingen voor het gedrag van Japan tijdens de Tweede Wereldoorlog. Ook heeft hij publiekelijk berouw getoond voor het leed veroorzaakt door de Japanse bezetting van Mantsjoerije en Korea en voor de gedwongen recrutering van 'troostmeisjes', onder andere in voormalig Nederlandsch-Indië.

MAAR DEZE WELKOME veranderingen maakten van Japan nog geen 'gewoon land', zoals de politieke strateeg achter de schermen, Ichiro Ozawa, het doel van de hervormingen kernachtig heeft samengevat. Daarvoor moet de macht van de ambtenaren, die de feitelijke sturing van de tweede economie van de wereld in handen hebben, herzien worden. Zonder aanpassingen van de bureaucratie blijft de hervorming van het politieke stelsel en de mercantilistische economische politiek van Japan een illusie. De gekozen politici zijn namelijk nog steeds niet de werkelijke leiders van Japan. Het vrijwillige, maar min of meer afgedwongen vertrek van premier Hosokawa is daarvan een illustratie.

Alle politici van de coalitie zijn inmiddels van mening dat de politiek het primaat over de bureaucratie moet krijgen. Waarschijnlijk wordt Tsutomu Hata, nu nog minister van buitenlandse zaken, de volgende premier, hoewel de politieke toestand op dit moment nog zeer onduidelijk is. Deze voormalige liberaal-democratische politicus heeft vorig jaar, samen met Ichiro Ozawa, de rebellie van ontevreden LDP-ers geleid, die tot het einde van het LDP-monopolie op de macht leidde, en vervolgens zijn eigen Renaissance-partij opgericht. Zij zijn uitgesproken voorstanders van bestrijding van politieke corruptie en willen de Japanse economie dereguleren. Bovendien streven zij, naar Westers voorbeeld, naar een krachtig kabinet dat besluiten kan nemen en die vervolgens ook kan uitvoeren.

OP HET BELANGRIJKE gebied van de handelsbetrekkingen met de Europese Unie en de Verenigde Staten kan dit tot interessante verschuivingen in de Japanse opstelling leiden. Een voorproefje hiervan vormde de besliste manier waarop Hosokawa een paar maanden geleden de handelsbesprekingen met president Clinton afbrak. In plaats van de gebruikelijke beleefdheidsformuleringen dat het Japanse handelsoverschot zal worden verminderd - waarna de bureaucratie er vervolgens voor zorgt dat niets verandert - wees hij de Amerikaanse eis om tot kwantitatieve afspraken te komen van de hand. Ondertussen ondernam hij wel een paar stappen om de toegang tot de Japanse markt te verbeteren. Zo is het verbod op de import van buitenlandse rijst, waarmee de LDP haar achterban op het platteland tevreden hield ten koste van de stedelijke consumenten, eindelijk opgeheven.

DE JAPANSE KERSENBLOESEM heeft zijn mooiste tijd al weer gehad. Maar daarmee hoeft de lente van vernieuwing nog niet voorbij te zijn. Voor Japan en voor zijn economische partners elders in de wereld is van het grootste belang dat deze politieke lente doorzet.