Liever geen ontevreden klanten; Het veelkoppige monster Andy Warhol

H.Geldzahler and R.Rosenblum: Andy Warhol. Portraits of the Seventies and Eighties. Uitg. Thames and Hudson, 168 blz. Prijs fl.90,45.

Lothar Romain: Andy Warhol. Uitg. Bruckmann, 192 blz. Prijs fl.124,45.

Charles Stuckey e.a.: Andy Warhol. Heaven and Hell Are Just One Breath Away! Late Paintings and Related Works, 1984-1986. Uitg. Rizzoli, 144 blz. Prijs fl.77,70.

Tegen betaling van 25.000 dollar konden de 'Rich and Famous' zich door de Amerikaanse kunstenaar Andy Warhol laten portretteren. Voor dit bedrag nam Warhol een polaroid foto en zeefdrukte die, na een 'schoonheidsbehandeling', op een doek van een bij een meter. Elke extra afdruk van het hetzelfde portret kostte 15.000 dollar. Zijn eerste portretopdracht kreeg Warhol in 1963 van Ethel Scull, de echtgenote van de eigenaar van een taxibedrijf en popart-verzamelaar, Robert Scull. Warhol troonde mevrouw Scull mee naar een pasfoto-automaat. Deze sessie resulteerde in reeks losse, ongedwongen zwart wit foto's van slechte kwaliteit die hij met een zeefdruk op een kleurige ondergrond overbracht.

De produktie van portretten bleek zeer lucratief: vanaf de jaren zeventig tot Warhols dood in 1987 was het een belangrijke vaste bron van inkomsten voor Warhols 'Factory'. Ook de portretten uit de jaren zeventig en tachtig kenmerken zich door een zekere nonchalance. De afsnijding van de polaroidfoto valt bijvoorbeeld vaak niet samen met de rand van het schilderij. De tussenruimtes die hierdoor ontstonden, vulde Warhol in met vlotte penseelstreken. In de inleiding van het boek Andy Warhol Portraits vertelt Henry Geldzahler een anekdote die de gang van zaken treffend typeert. Geldzahler was niet tevreden over zijn portret en verweet Warhol dat het niets meer was dan een vergroting van de polaroid: 'Je hebt de kunst eruit gelaten!' Waarop Warhol antwoordde: 'Ik wist dat ik iets vergeten was.' Warhol hield niet van ontevreden klanten -de nieuwe versie van Geldzahler's portret heeft opvallend veel quasi-expressieve penseelstreken.

In het boek over Warhols portretten is ook een artikel uit 1979 opgenomen, waarin kunsthistoricus Robert Rosenblum hem niet alleen vergelijkt met traditionele society-portretschilders als Giovanni Boldini en Graham Sutherland, maar ook met Manet. Rechtvaardigt de puur commerciele context waarin de meeste portretten van Warhol ontstonden wel deze voor hem eervolle vergelijking? De bekende Amerikaanse kunstcriticus Robert Hughes vond van niet. Wie voor geld zelfs voor het verwerpelijke regime van de sjah van Perzie optreedt als hofschilder, deugt niet, zo oordeelde Hughes in 1982.

Warhol is altijd een controversiele kunstenaar geweest. Lothar Romain geeft in Andy Warhol een overzicht van leven en werk van de 'sfinx zonder geheim', zoals Truman Capote hem noemde. Zoals veel auteurs voor hem probeert Romain ook de vraag te beantwoorden of Warhols werk nu wel of niet maatschappij-kritisch is. Veel nieuwe gezichtspunten levert zijn verzameling citaten uit de recente Warhol-literatuur niet op. Het veelkoppige monster Warhol blijft zelfs bij ontleding in overzichtelijke onderdelen -films, abstract werk (onlangs te zien in de Rotterdamse Kunsthal), portretten, grafiek en laat werk, of als manager van een rockband (The Velvet Underground), als uitgever van een tijdschrift (Interview) en als pathologische kunstverzamelaar - ongrijpbaar.

De laatste jaren van zijn leven kreeg Warhol bijna uitsluitend slechte kritieken. Hij identificeerde zich sterk met de schilder Giorgio de Chirico wiens late werk ook vrijwel unaniem wordt afgewezen. Geplaagd door twijfel, vatte hij -heel karakteristiek- het plan op een expositie organiseren getiteld The Worst of Warhol, schrijft Charles Stuckey in Heaven and Hell Are Just One Breath Away. Om uit de impasse te komen keerde Warhol terug tot zijn 'roots' (onder andere schilderijen van de schoenen waarmee hij als reclame-illustrator veel succes had geoogst). Ook ging hij samenwerken met jonge schilders als Francesco Clemente en Jean-Michel Basquiat. En verder waren het katholieke geloof en de mystieke kracht van (edel)stenen hem tot steun in deze tijd, zo blijkt uit de grafrede van John Richardson die in het boek is afgedrukt. 'Never take Andy at face value', waarschuwt Richardson zijn toehoorders. Maar prompt tuint hij er volgens mij zelf met open ogen in als hij Warhols popvariaties op het Laatste Avondmaal van Leonardo da Vinci 'een grote doorbraak in de religieuze kunst' noemt.

    • Din Pieters