Alles is mijn schuld; De grimmige balorigheid van popster Kurt Cobain

De Amerikaanse zanger-gitarist Kurt Cobain, die vorige week zelfmoord pleegde, werd gezien als de spreekbuis van zijn generatie; de gruizige rock en agressieve teksten van zijn groep Nirvana spraken jongeren over de hele wereld aan. Toch schreef Cobain geen aanklachten tegen de maatschappij of de gevestigde orde. Hij was geobsedeerd door zijn eigen pijn en ellende en richtte zijn boosheid op zichzelf.

Halverwege de jaren zestig schreef John Lennon 'Help!', de song die voor The Beatles de zoveelste nummer een hit zou worden. Het was dit keer geen liefdesliedje of een uiting van jeugdige rebellie, maar een noodkreet: 'Help me get my feet back on the ground... Won't you please, please help me'? Toentertijd vroeg niemand zich af waarom Lennon, het idool van miljoenen, op het toppunt van zijn roem, zo'n tekst schreef. Zijn woorden kregen pas aandacht toen Lennon zich jaren later uitsprak over zijn terugkerende depressies.

De laatste cd die de Amerikaanse groep Nirvana heeft uitgebracht heette In Utero (1993). Op verzoek van de platenmaatschappij was de oorspronkelijke titel niet gehandhaafd, I Hate Myself And I Want To Die. Zanger-gitarist Kurt Cobain, die vorige week op 27-jarige leeftijd een eind aan zijn leven maakte, legde bij het verschijnen van In Utero ('In de baarmoeder') uit dat de voorgenomen titel als grap was bedoeld. Maar dat hij er uiteindelijk van had afgezien, omdat zijn 'ironie' de kids misschien zou ontgaan.

Toch was een keuze voor deze titel, afgezien van de betekenis die hij inmiddels gekregen heeft, consequent geweest. I Hate Myself And I Want To Die is een uitspraak die behalve grimmig, ook balorig is. Nirvana stond voor eenongericht soort ontevredenheid. Het non-descripte ongemak dat uit hun muziek en teksten spreekt, bleek aan te sluiten bij dat van een verwende generatie tieners uit de blanke Amerikaanse middenklasse. Hoe kon het anders dat hun single 'Smells Like Teen Spirit' het lijflied voor de jongeren van begin jaren negentig werd; een nummer met een onverstaanbare tekst, waarvan alleen de titel aangeeft dat het op hen slaat? 'Smells Like Teen Spirit', van de cd Nevermind waarmee Nirvana in 1991 doorbrak naar een miljoenenpubliek, is inhoudelijk onschuldig. Het had een agressieve lading door de omslag van een beheerst couplet naar een woest refrein, en door Cobains vocale expressie, maar niet door de tekst. De titel, die was afgeleid van een deodorantcommercial, komt nergens in het nummer terug en veel meer dan de woorden 'hello..hello..hello' is er niet uit op te maken.

tk God Save The Queen Evenals de twee andere leden van de band, drummer Dave Grohl en bassist Krist Novoselic, was Cobain een kind van gescheiden ouders. Op zijn zestiende liep hij weg van huis en leidde hij een zwervend bestaan. Toen hij met Nirvana succes kreeg, vertelde Cobain in interviews hoe verloren hij zich als jongen had gevoeld. Hoe hij als tiener, met zijn liefde voor schilderkunst, poezie en muziek, geen aansluiting vond bij zijn sportende leeftijdgenoten. Later, toen zijn heroineverslaving openbaar werd gemaakt, verklaarde hij dat hij nog steeds leed onder de eenzaamheid en het gevoel van 'niet-passen-bij'. bpbpCobains obsessie was zijn persoonlijke geschiedenis van pijn en ellende. En hoewel Nirvana vaak als vervolg op de punkbeweging beschouwd wordt, schuilt hierin het verschil: zijn woede was niet naar buiten gericht, maar naar binnen. De rap van tegenwoordig is inhoudelijk meer met punk verwant dan de muziek van Kurt Cobain. Hij schreef geen aanklacht tegen de maatschappij of de gevestigde orde, geen jaren-negentigversie van 'Anarchy in the UK' of 'God Save the Queen' van The Sex Pistols. Bij Cobain was het allemaal zijn eigen schuld.

Om die reden was zijn muziek niet alleen realistischer dan de punk, maar ook defaitistischer. Dat oorzaken en oplossingen niet meer buiten de eigen persoon te vinden zijn, is niet hoopgevend. Het zegt misschien iets over de houding van de huidige generatie jongeren dat ze hier zoveel in herkenden. Maar als logisch gevolg van zijn egocentrische instelling kon en wilde Cobain hun spreekbuis niet zijn. Sinds Nirvana's doorbraak naar het grote publiek, begin 1992, had hij zich verzet tegen alles wat van hem verwacht werd, uitgezonderd songschrijven en muziek maken. Hij had een hekel aan interviews en andere publicitaire verplichtingen. Hij ontkende de hem opgedrongen verantwoordelijkheid als woordvoerder van een generatie en als grondlegger van de 'grunge'-beweging.

xpToch zal Kurt Cobain tot in lengte van dagen met grunge geassocieerd worden. Deze trend ontstond op de fundamenten van de gitaarrock, zoals die in het alternatieve circuit van Amerika al jaren gespeeld werd. Groepen als Soundgarden, Mudhoney en The Melvins hadden een stijl die overeenkwam met die van Nirvana: gruizige rock in een vaak slepend tempo, afgewisseld door agressieve uitbarstingen, met gedreven zang en teksten over vervreemding en wanhoop.

Dat deze stijl ineens een stroming werd - met Seattle, de woonplaats van de drie leden van Nirvana, als middelpunt - was een direct gevolg van het commerciele succes van Nirvana. Toen bleek dat een groep uit het alternatieve rockcircuit van hun cd (Nevermind) wereldwijd zeven miljoen platen kon verkopen, werden tientallen bands uit deze hoek door grote platenmaatschappijen opgepikt. Pearl Jam, Alice in Chains, Stone Temple Pilots waren nooit zo door hun platenmaatschappij gesteund als er niet het voorbeeld van Nirvana geweest was.

bpDe opname van voorheen als onverkoopbaar beschouwde groepen in het pantheon van hitparade-artiesten maakte een einde aan de 'underground-scene'. Groepen konden zich in deze kweekvijver oefenen en een eigen stijl ontwikkelen. Maar plotseling behoorde alternatieve muziek niet meer tot het domein van de underground en de kleine, onafhankelijke labels. xpIedere eventuele 'nieuwe Nirvana' werd door een grote maatschappij ingelijfd; beginnende groepen kregen nauwelijks de kans zich voor een klein publiek te ontwikkelen. Dat de verhoudingen definitief veranderd zijn, blijkt uit de verrassende aanstelling van Thurston Moore als talent scout bij de David Geffen Company, een grote, multinationale platenmaatschappij. De zanger-gitarist van de rockgroep Sonic Youth, het oude boegbeeld van het alternatieve circuit, zal voor Geffen naar nieuwe groepen gaan speuren.

tk Etherische stijl Kurt Cobain heeft zich altijd gedistantieerd van grunge. Hij sprak bitter over de 'grunge-bandwagon', en over bands als Pearl Jam waarvan de muzikanten volgens hem door de platenmaatschappij bij elkaar waren gezocht. Bovendien voelde hij zich, zo vertelde hij aan het blad Rolling Stone in een van zijn laatste interviews, na drie cd's beperkt door het vaststaande muzikale idioom: de ruige gitaren, geschreeuwde zang en beukende ritmes. En hij was uitgekeken op de dynamische structuur van Nirvana-nummers als 'Teen Spirit', 'Come as You Are' en 'Rape Me': de afwisseling van ingehouden en overdonderend.

Zijn orientatiepunt bij het schrijven van nieuwe nummers was de akoestische, etherische stijl van Automatic for the People, de laatste cd van de groep R.E.M. uit het Zuiden van de Verenigde Staten. Behalve voor hun muziek ('Als ik maar een paar nummers kon schrijven die zo goed zijn als die van hen') sprak hij ook zijn waardering uit voor de manier waarop de leden van R.E.M. zich onder het commerciele succes hadden gehouden; zij waren immers ook afkomstig uit de alternatieve scene. Dat was het voorbeeld van een groep die ondanks de druk van buitenaf zijn gang bleef gaan en er steeds weer in slaagde geweldige nummers te maken. Voor zijn eigen band lag dat ingewikkelder. Zij zaten vast aan de 'grunge'. Een etiket 'net zo dwingend als bijvoorbeeld new wave, daar kom je niet meer van af', meende Cobain. tk Achterdochtig bpDrie keer heb ik Nirvana zien optreden. De eerste keer, op het Ein Abend in Wien-festival in Rotterdam, was nog voor het succes van 'Teen Spirit'. Kurt Cobain ging maaiend met armen en benen over het podium, trok de installatie omver en werd uiteindelijk door een paar man personeel van het toneel gehaald. Enkele maanden later speelde Nirvana in Paradiso, 'Teen Spirit' was inmiddels een hit. Cobain bewoog niet veel, hij stond intens te zingen en keek soms achterdochtig van achter zijn blonde haar het publiek in. xpDe laatste keer was vorige zomer op het New Music Seminar in New York. Nirvana was net klaar met de opnamen van In Utero en trad voor het eerst sinds lange tijd weer op. De groep leek het meeste plezier te beleven aan een paar akoestische nummers, die zittend op stoelen werden uitgevoerd. Cobain keek nu helemaal niet meer, hij was mat en introvert. Met veel moeite werd 'Teen Spirit' als toegift gespeeld.

Volgens een recente theorie is Kurt Cobain het slachtoffer van 'repressieve tolerantie'. Jello Biafra, ooit zanger van de Californische punkgroep The Dead Kennedys en nu solo actief als 'observator' van de Amerikaanse samenleving, ziet de doorbraak van de grunge-beweging als het resultaat van een samenzwering tussen de muziekindustrie en de gevestigde orde. Het 'establishment' kreeg het zo benauwd van de aanhang die zwarte rappers met hun systeem-ondermijnende teksten bij de blanke jongeren kregen, dat uit twee kwaden voor de grunge werd gekozen. Men zag, zo redeneert Biafra, liever het succes van de alternatieve rockers, dan van de representanten van een licht ontvlambaar volksdeel. Nu, na drie jaar grunge, heeft Kurt Cobain zelfmoord gepleegd. En zonder Cobain houdt ook Nirvana op te bestaan. Enkele dagen na zijn dood heeft een fan zich op dezelfde manier als zijn idool van het leven beroofd. De centra voor hulpverlening aan jongeren in Seattle, waar Cobain tot zijn dood woonde, krijgen talloze telefoontjes van verslagen volgelingen en bezorgde ouders. Het establishment heeft weer iets anders om zich druk over te maken.

RAPE ME

Rape me, my friend

Rape me again

I'm not the only one

Hate me

Do it and do it again

Waste me

Taste me, my friend

My favourite inside source

I'll kiss your open sores

Appreciate your concern

You'll alway stink and burn

RADIO FRIENDLY UNIT SHIFTER

Use just once and destroy

Invasion of our piracy

Afterbirth of a nation

Starve without your skeleton key

I love you for what I'm not

I do not want what I have got

A blanket acne'ed with cigarette burns

Speak at once while taking turns

Second-rate third degree burns

What is wrong with me

What is what I need

What do I think I think

This had nothing to do with what you think

If you ever think at all

Bi-polar opposites attract

All of a sudden my water broke

Hate, hate your enemies

Save, save your friend

Find, find your place

Speak, speak the truth

    • Hester Carvalho