Wellicht ruil oorlogsbuit met Duitse bankinstellingen; Kunst in Russische banken

MOSKOU, 14 APRIL. De grote kunstverzamelaars in het huidige Rusland zijn niet de musea of particulieren, maar de commerciële banken. Daarvan is de vijf jaar oude Stolitsjni-bank een van de meest succesvolle: de bank heeft naar eigen zeggen al een collectie van 3.000 werken opgebouwd.

Daaronder zouden zich ongeveer zestig schilderijen bevinden die in en vlak na de Tweede Wereldoorlog als oorlogsbuit uit nazi-Duitsland zijn meegevoerd door het Sovjet-leger. De bank wil deze werken nu met Duitse banken ruilen tegen Russische kunstwerken.

De Stolitsjni (hoofdstedelijke) bank is een van de honderden financiële instellingen die de laatste jaren in Rusland zijn opgericht. Sommige van die instellingen moeten binnen een jaar hun deuren weer sluiten, want de concurrentie is moordend en de gedane zaken zijn niet altijd zuiver. Om zich te onderscheiden van minder betrouwbare concurrenten betrad de Stolitsjni-bank de kunstwereld.

“Kunst opent soms deuren die voor gewone zakenmensen gesloten blijven. Als er een potentiële financiële partner de kamer van onze directeur binnenkomt en hij ziet daar een ets van Dürer hangen, dan weet hij dat wij geen beginners zijn”, zo zegt Marina Losjak, een bankemployée die van de afdeling marketing is opgeklommen tot 'cultureel attachée'. “Kostbare schilderijen aan de muur zijn een teken dat wij geciviliseerde mensen zijn met wie je op een geciviliseerde manier zaken kunt doen.”

Ter verbetering van het imago werd Losjak dus in 1990 op pad gestuurd. Maar al gauw ontdekte ze een andere reden om kunst te kopen. “De Russische kunstmarkt begint zich nog maar net te ontwikkelen en de prijzen stijgen explosief”, zegt ze. “In deze onstabiele tijden is kunst een relatief zeer stabiele belegging.” Losjak heeft nu tien assistenten die voor haar wereldwijd naar geschikte aankopen zoeken. Het gaat om oud-museummedewerkers en verzamelaars. De bankdirectie heeft een derde van het eigen kapitaal voor deze vorm van investeren ter beschikking gesteld. Verkopen doet de bank vooralsnog niet.

Wel heeft de bank contact gezocht met Duitse banken met kunstcollecties als de Deutsche Bank en de Dresdner Bank, om eventueel kunst te ruilen. In de collectie van de Stolitsjni-bank zit volgens Losjak namelijk ook kunst die na de Tweede Wereldoorlog uit Duitsland als oorlogsbuit is meegenomen door Russische troepen. “Wij vinden dat meesterwerken naar hun land van herkomst moeten worden teruggebracht”, zegt Losjak. De Stolitsjni-bank wil deze kunst ook ruilen, omdat ze als gestolen werken beschouwd worden, en geen reële waarde vertegenwoordigen.

Pag.6: Concurrenten van Stolitsjni-bank exposeren verzamelde kunst

De Inkombank en andere concurrenten van de Stolitsjni-bank zijn inmiddels ook met het kunstverzamelen begonnen, zo blijkt uit de kleine tentoonstelling 'Nieuwe aanwinsten van staatsmusea en commerciële structuren', die onlangs in de Tretjakov galerie werd geopend. Maar de Stolitsjni-verzameling wordt algemeen beschouwd als de grootste. Zij omvat nu 3000 stukken van zo'n uiteenlopende aard dat je volgens Losjak beter kunt vragen wat de verzameling nog níet omvat.

En op die vraag heeft ze dan vervolgens geen antwoord. Er zijn marmeren en bronzen voorwerpen uit de klassieke oudheid. Er is Russische kunst uit de achttiende en negentiende eeuw, zoals werken van Ilja Repin. Er is Russische avant-garde kunst van het begin van deze eeuw, met werken van Malevitsj, Rodtsjenko en Kandinsky. Er is, kortom “bijna alles wat u zich kunt voorstellen”, aldus Losjak.

Of het allemaal waar is valt voorlopig niet te controleren. De depots van de bank zijn absoluut niet te bezichten. Zelfs de preciese locatie wordt geheim gehouden, met het oog op belangstelling van criminele aard. Aan de wanden van het chique kantoorgebouw hangen voornamelijk onopvallende landschappen en portretten.

Wèl is een catalogus in de maak. En de bank is al op zoek naar een geschikt (lees: goed te beveiligen) pand voor de inrichting van een eigen museum. Als dat over ongeveer twee jaar opengaat zal iedereen het echt met eigen ogen kunnen zien, zo kondigt de cultureel attaché van de bank aan.

Het internationale maandblad Art Newspaper lijkt niet aan de waarde van de Stolitsjni-collectie te twijfelen.

Ongeveer zestig Europese stukken uit de verzameling van de Russische bank zijn onlangs door een gemengd Duits-Russische commissie van experts geïdentificeerd als meesterwerken die tijdens de Tweede Wereldoorlog door het Rode Leger zijn meegenomen uit musea in Bremen en Dresden, zo meldde Art Newspaper begin deze maand. Losjak bevestigt dit: “We hebben veel oorlogskunst kunnen kopen uit particuliere collecties en we gaan daar nog steeds mee door.” Wie de verkopers zijn en wat zij hebben verkocht wil zij niet zeggen. “We kopen overal, en alles wat ons interesseert.” Wel zegt ze zeker te weten dat er geen werken uit de Nederlandse Koenigs-collectie bij zitten - de verzameling oude tekeningen die in de Tweede Wereldoorlog door H.G. van Beuningen aan de Duitse bezetter is verkocht en vervolgens door het Sovjet-leger is meegnomen.

De Stolitsjni-bank heeft inmiddels contact gezocht met de Deutsche Bank en de Dresdner Bank, aldus Losjak, die ook omvangrijke kunstverzamelingen hebben, met het verzoek om wat te ruilen. Een medewerker van de Deutsche Bank zou dit jaar al in Moskou zijn geweest en belangstelling hebben getoond. Het wachten is nu op toestemming van de autoriteiten, maar die kan nog wel even uitblijven. De Deutsche Bank zegt dat officieel geen contact met de Stolitsjni-bank over deze kwestie geweest is. Maar een woordvoerder sluit niet uit dat een employé op persoonlijke titel gesproken heeft met de Russen. Een ontmoeting op 22 maart tussen de Russische minister van cultuur Jevgeni Sidorov en de Duitse minister van buitenlandse zaken Klaus Kinkel over het wederzijds teruggeven van oorlogsbuit leverde weinig resultaat op.

Stolitsjni-bank wil graag kunst ruilen met Duitse banken, zegt cultureel attache Losjak, “omdat wij vinden dat meesterwerken naar hun land van herkomst moeten worden teruggebracht”. Zeker zo belangrijk is de tweede reden die zij aanvoert: “De Duitse kunst die wij in ons bezit hebben gekregen vertegenwoordigt geen reeële waarde, omdat zij niet op de vrije markt kan worden geveild. Sommige van de werken worden immers als gestolen goederen gezien.” Door deze werken te ruilen tegen kunst waarop geen claims meer liggen, kan de bank ze 'witwassen'.

    • Hans Nijenhuis