Luchtaanval was het makkelijkste alternatief

De luchtaanvallen, door VN-troepen uitgevoerd op Gorazde, zijn niet veel meer dan een fotogenieke actie. Maar, zo schrijft Jonathan Eyal, de kans dat de Balkanoorlog uitloopt op een oorlog tussen Oost en West is daarmee wel veel groter geworden.

De Balkan blijft zijn roeping trouw: op een tijdstip dat alle westerse regeringen ervan uitgingen dat er in Joegoslavië vrede op komst was, werd de eerste luchtaanval op Servische posities uitgevoerd. Drie maanden nadat de NAVO voor het eerst serieus had gedreigd geweld te zullen gebruiken, en niet minder dan een jaar nadat de VN hadden beloofd belegerde moslimsteden in Bosnië te zullen verdedigen, kwamen Amerikaanse toestellen in actie om de Servische opmars naar Gorazde te stoppen.

Volgens president Clinton was deze actie noodzakelijk, niet alleen om een door de VN beschermd gebied te behoeden voor een catastrofe, maar ook om de Serviërs het signaal te geven dat ze de wil van het Westen niet ongestraft kunnen negeren. Een zege voor het internationaal recht dus? Geenszins. De luchtaanval bij Gorazde duidde niet op nieuwe vastberadenheid, maar was eerder bedoeld om het kwade geweten van het Westen te sussen dan om de 'etnische zuiveringen' door de Serviërs te beëindigen.

Het bezit van Gorazde was van meet af aan een belangrijk strategisch doel van de Serviërs. De stad beheerst de verbindingsroutes tussen gebieden in Oost- en West-Bosnië die in handen zijn van de Serviërs. Het lijdt echter nauwelijks twijfel dat het besluit van de Serviërs om juist nu aan te vallen eerder is ingegeven door politieke dan militaire overwegingen. Gorazde puilt uit van de vluchtelingen uit andere delen van Bosnië. Het ligt geïsoleerd, wordt constant belegerd en is, zo erkennen VN-commandanten officieus, op den duur onverdedigbaar. Aangezien geen westerse regering bereid is de Serviërs uit hun huidige posities te verdrijven (wat slechts mogelijk is met grondtroepen en niet met luchtbombardementen alleen), hebben enclaves als Gorazde geen toekomst. Het is dan ook paradoxaal dat de Serviërs hebben besloten slag te leveren om een stad die zij, zoals ze wel moeten beseffen, op den duur vanzelf in handen zullen krijgen.

Echter, de Serviërs zijn ervan uitgegaan dat ze met de opening van het offensief de Bosnische moslim-regering ertoe kunnen dwingen een wapenstilstand te aanvaarden voor de hele republiek, een akkoord dat in de praktijk het eind van de oorlog op Servische voorwaarden zou betekenen. Ook voorspelden ze dat het Westen niet zou ingrijpen: immers, verzet van Rusland had de mogelijkheid op luchtaanvallen steeds in de kiem gesmoord en Moskou zou zijn standpunt vermoedelijk niet wijzigen. De Serviërs wisten tot dusver de inzet in Bosnië steeds handig te verhogen, maar dit keer hebben hun leiders zich lelijk misrekend. De NAVO werd tot actie aangezet, niet door het leed in Gorazde maar door interne meningsverschillen.

De Amerikaanse minister van defensie, William Perry, beweerde nog geen twee weken geleden dat er geen luchtaanvallen werden overwogen; de Amerikaanse strijdkrachten hebben militair ingrijpen op de Balkan altijd als een riskant uitstapje beschouwd. Toch heeft de regering in Washington, die al zware kritiek moet verduren voor talloze blunders op buitenlands-politiek gebied, besloten tot een krachtiger aanpak. Luchtaanvallen zijn de goedkoopste optie: ze kosten geen Amerikaanse levens, maar bezorgen de president een glorieus ogenblik. De afgelopen dagen hebben Clintons adviseurs erover gedebatteerd of ze eerst VN-vredestroepen naar Gorazde zouden vliegen en dán de Serviërs zouden bombarderen om de vredestroepen te beschermen, dan wel of ze meteen maar in de aanval zouden gaan. De op handen zijnde val van Gorazde heeft uiteindelijk de keuzemogelijkheden beperkt. En de VN ging akkoord omdat ook zij enige negatieve publiciteit van zich af wilde schudden.

Secretaris-generaal van de VN Boutros-Ghali was al meermalen beschuldigd van fouten in operaties op de Balkan, en zijn commandant te velde, de Britse generaal sir Michael Rose, werd verweten dat hij het belang van het Servische offensief tegen Gorazde aanvankelijk had gebagatelliseerd. Voor alle betrokkenen vormen de luchtaanvallen dus de kleinste gemene deler, het gemakkelijkste alternatief met een maximum aan lawaai.

De luchtaanval was opzettelijk klein en selectief, erop gericht de val van Gorazde te voorkomen en de vredesonderhandelingen te bevorderen die thans plaatsvinden onder auspiciën van de VS en Rusland. Als de Serviërs een tik op hun neus krijgen, zo redeneert men, dan zullen ze wel tot een schikking te bewegen zijn en zal het vechten op grote schaal weldra voorbij zijn. Niets is minder waar.

Het akkoord over een nieuwe Bosnische confederatie dat onlangs met Amerikaanse steun door Kroaten en moslims is gesloten, beoogt de uiteindelijke opdeling van de republiek niet te voorkomen maar uit te stellen. Enerzijds sterkt de bereidverklaring van Kroaten en moslims om in één confederatie samen te leven, het traditiegetrouwe geloof van de VS in een muticultureel Bosnië. Maar omdat het akkoord inhoudt dat de Serviërs de gebieden die zij bezetten mogen behouden, betekent dat tevens het onherroepelijk failliet van dat ideaal. Strategische feiten veranderen nu eenmaal niet louter en alleen omdat Amerika een papieren verdrag in elkaar heeft geflanst: geen enkele nieuwe, met zorg in Washington opgestelde Bosnische grondwet kan iets veranderen aan de realiteit, dat de Serviërs de Bosnische oorlog hebben gewonnen en dat geen westerse mogendheid bereid is om hun zege teniet te doen.

Stopzetting van het Servische offensief tegen Gorazde zal geen verschil uitmaken voor het voortbestaan van deze enclave op termijn. Vroeg of laat zullen de internationale humanitaire instellingen gedwongen zijn de inwoners van de stad te evacueren, waarmee ze in feite (zij het indirect) de strategische doelstellingen van de Serviërs helpen bevorderen. Het grootste gevaar op dit moment is dat de moslims, gesterkt door de eerste NAVO-luchtaanval, de wapens weer opnemen in de hoop zo grootschaliger hulp van de VS te verwerven. Daarin zullen ze waarschijnlijk worden teleurgesteld: ondanks interne meningsverschillen is de regering in Washington eensgezind tegen het inzetten van Amerikaanse grondtroepen totdat een duurzame vrede op de Balkan is bereikt. De luchtaanval is fotogeniek, maar daar blijft het bij - een monument voor de westerse pogingen 'iets' te doen zonder concrete actie te ondernemen.

Toch schuilt er in al deze ontwikkelingen een veel groter gevaar, namelijk dat de Balkanoorlog uitloopt op een oorlog tussen Oost en West. Rusland heeft zich altijd tegen luchtaanvallen verzet, niet uit een diepgewortelde historische affiniteit met de Serviërs maar omdat Moskou de NAVO niet het onbeperkte recht wil gunnen om te interveniëren in wat het als zijn traditionele invloedssfeer beschouwt. Toen de NAVO eerder dit jaar dreigde met geweld om het beleg om Sarajevo te breken, legerde Rusland zijn eigen soldaten rondom de Bosnische hoofdstad om zo luchtaanvallen te voorkomen. Door zonder waarschuwing tot actie over te gaan heeft de NAVO Moskou voor een voldongen feit gesteld. Dit zal het Kremlin niet waarderen.

Ondanks alle samenwerking tussen Washington en Moskou hebben de twee supermogendheden nu eenmaal onverenigbare doelstellingen. Voor de VS is de status quo in Joegoslavië niet te handhaven; voor Rusland vormen de bestaande scheidslijnen de enige garantie voor een duurzame invloed in de regio. Geen van beide vertrouwt op de goede bedoelingen van de ander, en beide doen pogingen de banden met de buurlanden van Joegoslavië aan te halen: de Amerikanen hebben Albanië, Roemenië en Bulgarije militaire hulp toegezegd; Rusland wil hetzelfde doen. Mochten de Russisch-Amerikaanse betrekkingen bekoelen, dan komt de Balkan wellicht toch nog te zitten met een nieuwe verdeling in invloedssferen, waarbij de Bosnische moslims en Kroaten onder de paraplu van het westen zullen leven en de Serviërs onder protectie van Moskou. Luchtaanvallen zonder overleg met de Russen kunnen die ontwikkeling alleen maar in de hand werken.

De humanitaire behoefte een bloedbad in Gorazde te voorkomen staat niet ter discussie. Maar het optreden van de NAVO zal waarschijnlijk geen blijvende uitwerking hebben op de Bosnische tragedie. Het blijf een luchtaanval die te laat en om de verkeerde redenen is gelanceerd.

    • Jonathan Eyal