De kiezer verslagen

BIJ VERKIEZINGEN IN Nederland gaat dezelfde wet op als in de krijgskunde: wie een slag verliest, heeft nog niet de oorlog verloren. Wie de verkiezingen verliest, raakt niet automatisch in evenredige mate macht kwijt. Wat dat betreft ligt er een even spannende als bizarre kabinetsformatie in het verschiet. Een grote verliezer als de PvdA kan - doordat het CDA een nog grotere verliezer is - met het premierschap uiteindelijk toch als 'winnaar' uit de strijd komen.

Dezelfde wet gaat op voor de politieke krachtsverhoudingen in de gemeenten. Begin maart waren de lokale verkiezingen, maar nu gisteren de wethouders zijn gekozen, kan pas echt de balans worden opgemaakt. De uitslag van de verkiezingen van een maand geleden was duidelijk: een fors verlies voor de 'traditionele' partijen CDA en PvdA en een groot succes voor lokale groeperingen. Die uitdrukking van de kiezer is in de samenstelling van de diverse colleges nauwelijks weerspiegeld.

DE VERLIEZERS hebben in veel gevallen de boodschap van de kiezer slecht begrepen. Buitenstaanders zijn mondjesmaat tot de colleges toegelaten. Het systeem van coöptatie heeft weer volop gewerkt. En het kan ook allemaal, zolang de oude partijen gezamenlijk over meer dan vijftig procent van de stemmen beschikken.

Bij de PvdA is zelfs sprake van recidive. Vier jaar geleden liep deze partij bij de raadsverkiezingen ook al zware klappen op. Vooral D66 profiteerde daarvan. Maar bij de collegevorming werd D66 zwaar onderbedeeld. PvdA-voorzitter Rottenberg waarschuwde na de laatste verkiezingen zijn partijgenoten niet in dezelfde fout te vervallen als in 1990. Hij pleitte er voor de lokale partijen zo veel mogelijk bij de collegevorming te betrekken. Getuige de samenstelling van de colleges in de grotere steden is zijn oproep niet verstaan. Opportunistisch bezien hebben CDA en PvdA het bij de collegeonderhandelingen niet slecht gedaan. Beide partijen zijn relatief minder wethoudersposten kwijtgeraakt dan raadszetels. Maar juist tegen de daarmee getoonde arrogantie van de macht heeft een groot deel van de kiezers zich gekeerd.

In vergelijking met vier jaar geleden is D66 nu aanzienlijk beter bedeeld. De partij wordt steeds vaker als een natuurlijke partner beschouwd. Toch zeggen aantallen wethoudersposten niet alles. Wat opvalt is dat in gemeenten als Amsterdam en Leiden de portefeuilles van D66-wethouders nogal zijn uitgekleed. De partij mag meedoen, maar in de marge.

DE PORTEFEUILLES zijn weer voor vier jaar verdeeld. De komende periode zal moeten blijken of het overhevelen van rijkstaken naar lokale overheden ook wordt vertaald in een herkenbaar bestuur. Het zou moeten, want de opkomst op 2 maart was weliswaar niet zo slecht als voorspeld, maar ook nauwelijks hoger dan het dieptepunt van vier jaar geleden. De gang van zaken rond de collegevorming voorspelt wat dat betreft weinig goeds. Op de avond van de verkiezingen overheerste nog het begrip voor de uitslag. De bestuurders hebben elkaar echter weer snel weten te vinden. Dit keer kon dat nog. Maar de basis voor de volgende afstraffing is gelegd.