Imams horen op het HBO

De eerste generatie migranten uit Turkije en Marokko is verknocht aan de oude, vertrouwde hodja of imam. Deze islamitische voorgangers spreken echter geen Nederlands en hebben onvoldoende inzicht in de problemen van moslim-jongeren. Sajidah Abdus Sattar houdt een pleidooi voor een HBO-opleiding tot imam, die openstaat voor mannen èn vrouwen.

In Nederland bestaat grote behoefte aan geestelijke verzorgers voor moslims en aan deskundigen die door de moslim-gemeenschap worden erkend. Scholen hebben godsdienstleraren nodig, ziekenhuizen, zorginstellingen, justitiële inrichtingen en het leger hebben behoefte aan geestelijke verzorgers voor de moslims. Maar de beschikbare imams kunnen niet aan de vraag voldoen.

Nu is er enige onduidelijkheid over de functies van een imam. De islam kent geen specifiek priesterschap en ook geen 'kerkelijke' hiërarchie. Imams worden niet door een centrale instantie 'gewijd' en onderling lopen hun kwalificaties nogal uiteen. Wat er verwacht wordt van de imam verschilt naar regio en omvat lang niet altijd het doen van gewichtige uitspraken over godsdienstzaken of het doceren op hoog niveau. Maar hoewel elke moslim die de nodige teksten kent, in gebed mag voorgaan, kan een vaste imam een bijdrage leveren aan verbetering van het moskee-onderwijs. Hij heeft nu vooral een rituele functie; slechts bij uitzondering is hij ook geestelijk verzorger. Bovendien zijn imams mannen, van hen wordt niet verwacht dat zij zich bemoeien met vrouwenzaken. De actieve vrouwencircuits hebben een informele structuur en onttrekken zich grotendeels aan mannelijke normgeving.

Binnen de moslimgemeenschap in Nederland leven tegenstrijdige wensen. Een groot deel van de eerste generatie migranten is verknocht aan de oude vertrouwde hodja of imam. De overheden van Turkije en Marokko proberen deze migranten van dienst te zijn en trachten daarbij ook hun eigen politieke en economische belangen te behartigen. De imams die door deze landen worden uitgezonden spreken echter geen Nederlands en hebben weinig inzicht in de problematiek van moslim-jongeren in Nederland. Ze worden vervangen tegen de tijd dat zij zich dreigen aan te passen. Het merendeel van de jongeren laat zich weinig gelegen liggen aan dergelijke imams en voelt zich in religieus opzicht aan zijn lot overgelaten.

Turkse en Marokkaanse overheidsinstanties belasten hun imams met de formele, doctrinaire taken en het handhaven van de gevestigde orde. Er bestaat een plan om jonge Turken, die in Nederland naar de basisschool zijn geweest, in Turkije onder staatssupervisie een speciale imamopleiding te laten volgen. Dit zal de emancipatie van moslims in Nederland niet bevorderen.

Er is ook een stroming die wil dat er geestelijke steun wordt verleend door goed opgeleide moslims en dat, naast de ouderen, ook de jongeren invulling mogen geven aan hun religieuze beleving. De samenleving heeft behoefte aan breed opgeleide geestelijk verzorgers en leraren, niet alleen aan traditionele, mannelijke imams. Dat meer dan de helft van de ziekenhuisopnamen vrouwen betreft, maakt wel duidelijk dat er een discrepantie is tussen vraag en aanbod. En gedetineerden en kansarme jongeren worden niet geholpen met citaten uit de koran.

Een imamopleiding in Nederland is noodzakelijk. De eisen zijn de volgende. De ideale imam houdt zich hoofdzakelijk bezig met rituelen, geestelijke verzorging en educatie. Rituele functies kunnen ook door niet-professioneel getrainde moslims worden vervuld, maar de voorkeur gaat uit naar mensen met grondige kennis van de islam en een goede beheersing van de Arabische korantekst.

Om geestelijke bijstand te kunnen bieden, zijn behalve kennis van de islam ook sociale en psychologische vaardigheden nodig. Er is een zekere graad van rijpheid nodig om zo'n zwaar beroep te kiezen. Een opleiding als geestelijk verzorger kan dan ook pas beginnen na de middelbare school, bijvoorbeeld als HBO-opleiding. Vrouwen zouden daar ook toegang moeten hebben. De inhoud van de islam-vakken moet minder gericht zijn op tekst en commentaar, maar meer op de reële behoeften van mensen.

Traditiegetrouw geeft de imam jonge kinderen in de moskee onderricht in de beginselen van de islam en het lezen van de koran. Voor een hogere bevoegdheid als godsdienstleraar zijn naast uitgebreide kennis van islam-vakken ook maatschappelijk inzicht en pedagogische-didactische vaardigheden nodig.

Dit alles vraagt om een volledige lerarenopleiding op HBO-niveau, met de mogelijkheid van koppeling aan de rituele training en de opleiding voor geestelijke verzorger.

Om de positie op de arbeidsmarkt van de afgestudeerde imams, leraren en geestelijk verzorgers te versterken, dient de opleiding breed te worden opgezet.

Moslims zullen steeds intensiever deelnemen aan de Nederlandse samenleving. Een imamopleiding als geschetst kan de emancipatie en integratie van moslims helpen realiseren.

    • Sajidah Abdus Sattar