Opgegroeid in District Zes; Roman van Richard Rive tussen verzinsel en waarheid

Richard Rive: Noodtoestand Ongewijzigd. Vert. Hanneke Richard-Nutby. Uitg. Novib/Ambo, 240 blz. Prijs ƒ 32,50

Stel, je bent schrijver, en de wereld om je heen brandt. Je staat midden in een strijd om zelfbeschikking, er vallen slachtoffers, het geweld escaleert. Je schrijft een roman over de toestand in je land, en over je betrokkenheid bij de gebeurtenissen. In hoeverre kan en mag je dan de feiten herschrijven om je verhaal een boodschap mee te geven die de essentie raakt? Kan fictie recht doen aan de werkelijkheid?

Richard Rive, zwarte Zuidafrikaan, schreef met Noodtoestand Ongewijzigd een boek waarin bovenstaande vragen minstens zo belangrijk lijken als wat zijn hoofdpersoon allemaal overkomt tijdens de studentenprotesten in Kaapstad in het vroege najaar van 1985. Hoofdpersoon is Andrew Dreyer, een zwarte leraar Engels en conrector aan een van de grootste middelbare scholen voor zwarten en kleurlingen in Kaapstad. Hij is in de vijftig en heeft het goed: getrouwd, twee kinderen, een ruim huis in een van de betere buurten en een goed salaris. Ook heeft Andrew enkele verhalen en een roman gepubliceerd; aan een tweede wordt al jaren gewerkt. Als wees opgegroeid bij familie en vrienden in het beruchte District Zes maakte Andrew op jonge leeftijd een politiek bewustwordingsproces door dat hem actief deed zijn in de opstanden van Sharpeville, begin jaren zestig. Lang geleden. In uitvoerige brieven aan een toenmalige vriend en strijdmakker. Abe, inmiddels geëmigreerd naar Canada, vertelt Andrew hoe veilig, zeker en neutraal zijn leven en politieke houding zijn geworden. Tot nu.

Het is augustus 1985. In de weken van onrust tussen zwarte scholieren en studenten en de blanke politietroepen van de regering is Andrew getuige van een explosief groeiend verzet, dat hem doet beseffen dat hij zich misschien de laatste jaren politiek al te afzijdig heeft gehouden. Wat moet hij doen? Zich gedachteloos in de strijd storten staat hem tegen. Andrews radicale collega's op school verlangen een volgzaamheid die hem beangstigt. Over open provocaties aan de politie heeft hij zijn twijfels. Hij voelt zich oud, uitgeblust en overbodig. Het is vooral de verwijdering tussen hem en zijn zoon Brad die Andrew tenslotte tot actie aanzet. Brad is actief in de protestbeweging, en neemt zijn vader diens passiviteit zeer kwalijk. Op zoek naar zijn ondergedoken zoon bezoekt Andrew protestbijeenkomsten, ontmoet kameraden van vroeger en treedt gaandeweg zelfs op als spreker. Aan het eind van het boek, als Brad thuiskomt en zegt niet meer te willen vluchten, hervinden vader en zoon elkaar en wachten gezamenlijk op wat komen gaat.

Rive laat in zijn roman de scheidslijnen tussen verzinsel en wat waar gebeurde opzettelijk vervagen. Feitelijke verslagen van de gewelddadigheden uit het vroege najaar van 1985 worden nadrukkelijk vermeld. Steeds wijst Andrew er in zijn brieven aan Abe op hoe moeilijk het is om feiten te vangen in een vertelling die de waarheid recht doet. De werkelijkheid is zo chaotisch. Moet je niet selecteren? Aandikken hier, afzwakken daar, om bij het wezen van de zaak te komen? Zijn eerste roman ging over de actieve jaren van hun jeugd, de tweede gaat over het heden, over wat hij nu allemaal meemaakt. Zelfs de briefwisseling zal deel uitmaken van het 'work in progress', zo schrijft Andrew. En zo beseft de lezer uiteindelijk Andrews tweede roman in handen te hebben, en realiseert zich tegelijkertijd dat zijn belangrijkste bijdrage aan het verzet juist deze weergave van hernieuwde politieke bewustwording is.

De indruk dat Rive via zijn hoofdpersoon zijn eigen positie als schrijver/activist aan de orde stelt wordt versterkt door het gegeven dat Andrew op zijn auteur lijkt. Zij hebben in ieder geval hun literaire status gemeen: van beiden werd de eerste roman, handelend over de ongeregeldheden in Sharpeville, na jarenlange censuur opnieuw uitgegeven. De bittere ironie wil dat grenzen tussen fictie en werkelijkheid inmiddels nog verder zijn vervaagd. Richard Rive werd twee weken na voltooiing van deze roman onder nooit opgehelderde omstandigheden vlak bij zijn huis vermoord. Hij stierf een dood die in zijn verhaal uitstekend gepast zou hebben.

Noodtoestand Ongewijzigd is als vertelling niet helemaal overtuigend. De karakterisering van de personages is soms vlak, en het verloop van de onenigheid tussen vader en zoon is te voorspelbaar. Maar de waarde van dit boek ligt elders. Rive stelt op een bescheiden toon acute vragen over de integriteit en morele plicht van een schrijver. In de verdichting van zijn werkelijkheid is Rive er in geslaagd een genuanceerd beeld te geven van de problemen in Zuid-Afrika, de strijd van zwart tegen blank, maar ook van individualisme tegen conformisme. Hij roept vragen op over betrokkenheid en over de manier waarop je die het beste kunt verwoorden. Des te tragischer dat de uitkomst van de strijd voor Rive te laat komt.

    • Rick van Vliet