Muziek is om naar te luisteren, niet om naar te kijken

De zeven doodzonden. Ned.3, 21.04-21.54u.

Real/Time/Out. Ned.3, 23.11-23.51u.

Muziek en film verhouden zich vaak moeizaam, concert en televisie verhouden zich meest ronduit slecht. Muziek is nu eenmaal om naar te luisteren, niet om naar te kijken en dat speelt de regisseur die de uitvoering van een muziekstuk wil weergeven al snel parten, zeker wanneer hij te maken heeft met het kleien kader van de televisie en de eisen van het massale televisiepubliek. Zo'n regisseur voelt dat de muziek spreekt, maar hij kan geen andere vertaling in beelden vinden dan troebele associaties, of voor de hand liggende, ritmisch gemonteerde registratie-shots, of lege beelden van handen, monden en instrumenten die er even spannend uitzien maar uiteindelijk niet meer zeggen dan dat musiceren heel, heel moeilijk is.

De operaregisseur Peter Sellars ontdekte een ingang voor film tot muziek in films van de Franse regisseur Jean-Luc Godard. Tijdens een inspirerend avondje video dat hij vorig jaar op verzoek van de VPRO-televisie verzorgde, liet Sellars beelden zien uit diens films Prénom Carmen (1983) en Passion (1982), terwijl hij in een enthousiaste woordencascade wees op de muzikaliteit ervan. Het heldere, alles tot stralende eenheid smedende licht, de zwevende camera, de tegendraadse, 'lelijke' mise en scène, de schwung, het niet lineaire vertellen, de herhalingen, alles wat je ziet, suggereerde Sellars, ontleende Godard aan de taal die muziek spreekt, niet aan de filmtaal. Vandaar dat zijn verhaal niet botst met plotse, kalme beelden van een strijkkwartet, die niet anders willen dan dat de filmkijker zich overgeeft aan de muziek.

In zijn televisieverfilming van Die sieben Todsünden des Mittelstandes, een muziekdrama van Kurt Weill en Bertolt Brecht, trok Sellars de consequentie van wat Godard hem leerde. De zangeressen Teresa Stratas en Nora Kimball vertolken de hoofdrollen van twee zusters die zeven jaar lang rondtrekken, in welke periode ze zeven doodzondes, van Luiheid tot Ontucht, van Trots tot Vraatzucht, overwinnen. Hun doel is om ten slotte een 'klein huis' te kunnen bouwen voor hun moeder, hun vader en hun broers. Sellars plaatst ze in het hedendaagse Amerika van de groezelige grote stad, dat hij oproept met ruw-documentaire videobeelden die hij het muziekstuk laat onderbreken. En hij weet, soms met zeer letterlijk aan Godard ontleende middelen, zoals de dramatische close ups en het tot glamour uitroepen van slechte smaak en vulgair gedrag, maar ook met videoclip-idioom en een strakke regie van zijn realistisch-theatraal bewegende zangeressen en zangers, inderdaad de registratie van hun handel en wandel samen te laten vallen met de muziek die het stuk over- en omspoelt.

Een stuk minder gelukkig pakte Real/Time/Out uit, waarmee Othmar Sweers en Joeri Bakker een 'Sonate voor cello en camera' dachten te maken. De cellist Pieter Wispelweij voert de sonate opus 8 voor cello solo van Zòltan Kodály uit en de regisseurs wilden beslist geen registratie van de muziek of portret van de cellist maken. Tussen de verschillende onderdelen van de compositie door zien we wat nauwelijksinformatieve, vaak melige, opzettelijk gekunstelde ruwe beelden van Wispelweij en zijn entourage. Soms horen we Wispelweij het een en ander opmerken over Kodály's muziek. Wat hij zegt, bijvoorbeeld dat hij in het laatste deel 'een orgie van idiote taferelen' voelt, vinden we echter niet terug in de film. Gaat hij spelen dan gebeurt er telkens hetzelfde: de impulsen, de accenten, de klanken, de energie van de muziek dachten de programmamakers om te zetten in wild bewegende, meestal van extreem dichtbij gefilmde, plaatjes van instrument en musicus. Notebalken 'rijmen' steeds opnieuw op snaren, schiet de muziek uit dan kiept de camera en staat de cello op zijn kant; of er wordt woest in- en uitgezoomd en er komt even een gedeelte van het gezicht van Wispelweij in beeld - zoiets. Aanvankelijk is dat verrassend, maar drie kwartier lang wordt het monotoon, verder niets. De film stoort: wie zijn ogen sluit en zijn oren open zet, wordt getrakteerd op een virtuoos concert.

    • Joyce Roodnat