Meer dan alleen een brede schouder; Aangenaam laconieke roman van Monika Sauwer

Monika Sauwer: Een verlegen man. Uitg. Contact, 173 blz. Prijs ƒ 29,90

Monika Sauwer schrijft zonder diepzinnige of verheven pretenties en dat geeft haar boeken iets aangenaam laconieks en soepels. In eerste instantie lijken het 'niemendalletjes', maar dat oordeel houdt bij nadere beschouwing geen stand. Daarvoor worden de personages en hun grootsteedse ambiance te trefzeker ontleed en veralgemeend.

Monika Sauwer, een pseudoniem van Yolanda Nusselder, beschrijft sinds haar debuut in 1978, waarna zij verscheidene verhalenbundels en de roman De Nabestaanden (1988) publiceerde, au fond steeds dezelfde, enigszins losgeslagen vrouw. De vrouw vertoont, zoals wel eens is opgemerkt, verwantschap met Peter van Straatens Agnes. In Een verlegen man, Sauwers nieuwste roman, is de 28 jaar oude Dora Havekotte verliefd op een psychiater die de zestig al is gepasseerd. Net als de Monika's, Cleo's en Celia's uit Sauwers vorige verhalen heeft ze 'iets met kunst', is ze vanuit een Gooise villawijk in de Amsterdamse Pijp beland en vertoont ze gerontofiele neigingen. Sauwers vrouwen zijn vaak verliefd op docenten of andere leermeesters. Uiteraard zijn ze op zoek naar een vaderfiguur, in ieder geval naar een compensatie voor wat er in hun kindertijd aan affectie heeft ontbroken. Maar Sauwer put zich niet uit in psychologische beschouwingen. Haar kracht zit in relativeringsvermogen, nuchtere humor en een directe manier om personen in hun milieu te beschrijven. Van moraliseren houdt ze helemaal niet.

Verrassend aan Een verlegen man is dat het nu eens niet alleen om de hunkerende vrouw draait, maar evenzeer om degene op wie zij haar pijlen richt. Deze psychiater weet wat hem aantrekkelijk maakt voor jonge vrouwen, maar kent de beperkingen van relaties met zulke wezens. Zijn eigen echtgenote, ruim tien jaar jonger dan hijzelf, is er met een gemeenschappelijke vriend vandoor gegaan. “Nu is ze volwassen en het huis uit, woont met een vriendje samen,” vat hij de situatie samen in een typisch Sauweriaanse zin.

Het lustobject van Dora - ze wil meer dan een brede schouder alleen - blijkt ook maar een gewoon mens, die compensatie zoekt voor wat er vroeger is misgegaan. Hij heeft de dood van zijn jong gestorven broer (een ander bekend thema in Sauwers boeken) niet verwerkt. Zijn begeerte wordt opgewekt door meisjesachtige jongens of jongensachtige meisjes die op zijn broer lijken, maar hij durft zijn hartstochten niet uit te leven. Iedere keer als de gelegenheid zich voordoet, hetzij met het 15-jarige knaapje Arno, hetzij met Dora, valt hij terug in zijn vertrouwde rol van (geestelijke) verzorger.

In principe zouden de psychiater en Dora Havekotte elkaar als geliefden kunnen aanvullen en gelukkig maken, maar geluk komt in Sauwers vocabulaire niet voor. Het tekort van haar personages is hun gebrek aan passie, veroorzaakt door voorzichtigheid, cynisme of luiheid. In plaats van grootse werken te creëren, lijst de schilderes Dora in een 'kunsthandel' kitscherige landschapjes in, terwijl de psychiater grensverleggend onderzoek naar fobieën laat lopen voor de alledaagse angsten van zijn doorsnee patiënten. “Buitenkerkelijke stadsmensen waren het, niet geworteld in een stevige traditie en evenmin gedreven door een groot talent in kunst of wetenschap. Mensen zoals hij zelf, kort gezegd.”

Sauwer is meedogenloos als ze haar aardige, beschaafde, maar angstige helden in hun passieloze armoede betrapt. Vergeleken met de figuren uit haar vorige boeken zijn ze braver geworden: er wordt niet meer excessief gezopen en geslikt, en aan seks doen ze nauwelijks. Dora drinkt met moeite een paar glaasjes met water aangelengde cognac, loslopende vuilnismannen en bouwvakkers mogen hun kleren aanhouden. De enige keer dat er gevreeën wordt, gaat het om een zorgvuldig voorbereide exercitie, die even smakeloos is als de verdunde alcohol. De liefdesscène is exemplarisch voor het hele boek: een onbevredigd zoeken naar compensatie die iedere hartstocht ontbeert. Spetterende erotische beschrijvingen die in Sauwers vorige boeken de aandacht trokken, hebben nu plaatsgemaakt voor slappe zinnetjes als: “Nu of nooit, dacht ze. Het harde zadel tegen haar om meer smekende geslacht, het was niet uit te houden.” De beelden van zich in de zon wentelende nijlpaarden die Dora na de openlucht-vrijage op haar netvlies krijgt zijn bovendien wat al te direct ontleend aan de film Morgan, a suitable case for treatment.

Erg opwindend zijn de beide hoofdrolspelers al met al niet, temeer daar de schrijfster weinig moeite doet om hen psychologisch te doorgronden. Het boek, dat eindigt met de ineenstorting van de vrouw en de overgave van de psychiater, gaat over een crisis die nog in het verschiet ligt, niet over de crisis zelf. Sauwer kan daarom volstaan met het beschrijven van de uiterlijke symptomen en dat doet ze zo aansprekend en direct dat het gebrek aan diepgang erdoor wordt gecompenseerd.

De opbouw van de roman, waarin per hoofdstuk het perspectief wisselt, is degelijk, afgezien van enkele storende coïncidenties. Zo is de functie van de toevallige ontmoeting tussen Dora en de jongen die de verborgen homoseksualiteit van de psychiater aan het licht bracht mij ontgaan. De 'ongeluksjongen' is niet alleen een stoorzender in het leven van de psychiater, hij sjokt ook op een hinderlijke wijze door het voor de rest overtuigende boek.

    • Elsbeth Etty