Schwabs vergif is het verzet van een dood intelligent mens

Voorstelling: VOLKSVERNIETIGING of MIJN LEVER IS ZINLOOS van Werner Schwab door De Trust. Vertaling: Tom Kleijn. Regie: Theu Boermans. Decor: Guus van Geffen. Spel: Anneke Blok, Khaldoun Elmecky, Marisa van Eyle, Myranda Jongeling e.a. Gezien: 5/4, Trusttheater, Amsterdam. Nog te zien: aldaar t/m 14/5. Inl. 020-6383990

Toneelgroep De Trust blijft onveranderlijk in de ban van de drie maanden geleden overleden Oostenrijkse toneelschrijver Werner Schwab. Artistiek leider en regisseur Theu Boermans heeft zich ten doel gesteld Schwabs tetralogie aan 'faecaliëndrama's' op te voeren en heeft nu de derde VOLKSVERNIETIGING of MIJN LEVER IS ZINLOOS in première gebracht. Welk oordeel men ook heeft over de stijl van de groep - enigszins grotesk realisme, kortgezegd -, uit deze cyclus van monomane Schwab-ensceneringen blijkt hoe goed het is dat zij bestaat, als middelgroot gezelschap dat minder verplichtingen heeft dan een groot ensemble, over een eigen theater beschikt en al met al een strikt particulier laboratorium kan zijn. Het theater heeft behoefte aan vrijplaatsen als De Trust.

Want wekte de eerste enscenering van de 'poepdrama's' (OVERGEWICHT, onbelangrijk: VORMELOOS) voornamelijk bevreemding en sensatie en kon de tweede (DE PRESIDENTES) al rekenen op enige vertrouwdheid, deze derde profiteert van het inzicht dat het frapper toujours van De Trust heeft opgebouwd. Hoewel Schwab alleen al door zijn vracht aan plechtige woorden en barokke beelden en vergelijkingen nog steeds een stevig beroep doet op oren en hersens, zijn teksten klinken veel doorgrondelijker dan in het begin. Zijn bedoeling en thema's zijn zelfs zo helder als glas: hij heeft de pest aan het corrupte, van het kleinburgerlijke kwaad doortrokken bestaan, hij zou het liefst iedereen neermaaien als de inmiddels traditionele uitzinnige schutter in een Amerikaans wegrestaurant en het allerliefste zou hij zelf dood zijn. Die laatste wens is inmiddels vervuld, hij dronk zich afgelopen oudejaarsnacht letterlijk het graf in.

Frapper toujours doet dus ook Schwab zelf. Om dat te benadrukken legt De Trust verband tussen de vorige en de jongste enscenering. De achterwand van DE PRESIDENTES is nu de zijwand van het woonvertrek van mevrouw Wurm en haar zoon Hermann. In haar herkennen we moeiteloos kwezel Erna uit DE PRESIDENTES (wederom gespeeld door Marisa van Eyle) en in hem haar toen veelbesproken maar afwezige zoon. Ze wonen nu in een huurhuis, waarvan de medebewoners aan het einde van het eerste bedrijf afkomen op de herrie die zij maken tijdens hun zoveelste handgemeen. Hermann (een prachtige rol van Khaldoun Elmecky) is Schwab zelf, ongetwijfeld. Hij heeft een horrelvoet, schildert wanordelijke doeken en is een en al verzet. Hij is aan de drank, piest in de geraniums op de vensterbank, gooit familieservies aan diggelen en pleegt aanslagen op zijn moeder. Tevens heeft hij het laatste woord in het stuk. “Al het dode ben ik...ik”, schreeuwt hij: “ik, ik, ik...”

Die Hermann zou in een inrichting niet misstaan - en die heeft Schwab dan ook om hem heen geschreven. Hij blijkt bij lange na de gekste niet, integendeel, zijn waanzin is het verzet van een intelligent mens. Het tweede bedrijf speelt zich af in het wanstaltige interieurtje van de familie Kovacic. Twee dochters, overrijp, dellen in het kwadraat, met hitsige pa (Jaap Spijkers) op hun hielen. Moeder (Anneke Blok) is een domme gans die de mevrouw uithangt, ze is een slordig geschminkt geval, een gevel van geplamuurd verval.

In het derde bedrijf is de hele huurkazerne op verjaarsvisite bij Mevrouw Grollfeuer. Ook zij is Schwab, ze heeft niet voor niets een zwak voor Hermann. Ze vergiftigt de hele bende, inclusief haar oogappel en inclusief zichzelf, na een vlammende en verwarde monoloog. Myranda Jongeling, schitterend stokoud gemaakt, speelt haar weergaloos, met de onverstoorbaarheid van de ouderdom en van de sigaret tussen haar vingers, maar tegelijkertijd vervuld van haat jegens de domme geborneerdheid aan haar tafel. Zij is de vleesgeworden balans van het ondraaglijke bestaan, en zij beseft als geen ander dat daar een eind aan moet komen.

Regisseur Theu Boermans en zijn spelers leveren een voorbeeldige enscenering af van Schwabs hel. Hun respect voor de tekst is zeldzaam, iedere aanwijzing is opgevolgd, tot in de details van de decors toe. Het resultaat is transparantie, niets wordt verdoezeld of ogenschijnlijk opgelost. Het absolute geloof van De Trust-spelers in wat ze staan te doen is de meerwaarde, die VOLKSVERNIETIGING meeslepend maakt. Het is dezelfde kwaliteit die de cyclus tot nu toe al zo'n succes maakte. DE PRESIDENTES was geestiger, deze voorstelling is eerder grimmig. En Schwab is dood. Je vraagt je af hoeveel verder het nu nog kan gaan. Of MIJN HONDEMOND, het laatste faecaliëndrama, opgevoerd gaat worden, is hoe dan ook onzeker, omdat De Trust het eigen theater zal moeten verlaten.

    • Pieter Kottman