Zand ontdekt in verf Johannes Vermeer

DEN HAAG, 2 APRIL. De zeventiende-eeuwse Nederlandse schilder Johannes Vermeer mengde zand door zijn verf. Hij deed dat om de daken van de huisjes op zijn bekende schilderij 'Gezicht op Delft' een ruw, schuurpapierachtig oppervlak te geven. Dat blijkt uit onderzoek door de afdeling restauratie van het Haags museum het Mauritshuis, dat het schilderij uit circa 1660 bezit.

“Het is voor zover wij weten hoogst ongebruikelijk dat een zeventiende-eeuwse schilder zand mengt door zijn verf”, zegt het hoofd van de restauratie-afdeling van het museum, Joren Wadum. “In de archieven hebben we er nergens meldingen van gevonden.” Ook de Vermeer-expert A. Blankert, kunsthistoricus in Den Haag, noemt de vondst hoogst uitzonderlijk.

Het gebruik van zand in westerse schilderkunst is pas na de oorlog bij experimentele kunstenaars in zwang geraakt, om de verfhuid een ruw oppervlak te geven. Er ontstond een stroming van zogenaamde materieschilders, van wie de Spanjaard Antoni Tàpies, die onder meer gemalen marmer door zijn verf mengde, de bekendste is. In Nederland behoorden onder anderen Armando, Bram Bogart en Jaap Wagemaker in de jaren vijftig tot de 'informele materieschilders'.

Van zestiende- en zeventiende-eeuwse schilders is wel bekend dat ze gemalen glas als kleurstof voor blauwe verf gebruikten. Die kleurstof, smalt, was goedkoper dan de kleur ultramarijn. Ook in andere kleurstoffen kunnen korreltjes zitten, maar bij het Mauritshuis vermoedt men dat Vermeer (1632-1675) bewust zand bij de aardkleuren voor de daken mengde. “Nader onderzoek zal uitwijzen of we gelijk hebben”, zegt Wadum.

Enkele jaren geleden werd ontdekt dat de zeventiende-eeuwse schilder Pieter Saenredam soms stofgoud door zijn verf mengde, om een haast onmerkbare schittering te bewerkstelligen. Ook is bekend dat de zeventiende-eeuwse stillevenschilder Elias van den Broeck vlindervleugeltjes in de nog natte olieverf drukte. Op die manier bleef een afdruk van het pigment en de weefselstructuur van de vleugel achter op het schilderij. Zowel het 'Gezicht op Delft' als 'Meisje met de parel' (circa 1665) is aan restauratie toe, blijkt uit het vooronderzoek van het museum. De verf van het 'Gezicht op Delft' begint op sommige plaatsen los te raken. Die moet opnieuw gehecht worden, en daarom moet de verkleurde vernislaag verwijderd worden, net als bij het 'Meisje met de parel'. Het Mauritshuis wil de restauratie vanaf 10 mei tot eind augustus openbaar uitvoeren.