Strijd tegen tabaksindustrie VS laait op

ROTTERDAM, 2 APRIL. In de Amerikaanse veldtocht tegen het roken is de afgelopen weken ongekend zware strijd geleverd. Woensdag maakte een groep van 26 vooraanstaande advocaten bekend in een proces vijf miljard dollar vergoeding te eisen van de sigarettenindustrie voor de schade die weloverwogen aan de gezondheid van rokers en mee-rokers is toegebracht.

Vorige week heeft Philip Morris (Marlboro) laten weten in een proces wegens smaad van het televisiestation ABC tien miljard dollar schadevergoeding te eisen. ABC had de sigarettenindustrie er op 28 februari en 7 maart in het programma 'Day One' van beticht het nicotinegehalte van sigaretten kunstmatig te verhogen met het doel rokers verslaafd te krijgen of te houden.

De recente opschudding is op gang gebracht door David Kessler, directeur van de machtige federale Food and Drug Administration. Op 25 februari sprak Kessler in een brief aan een anti-rookgroep binnen het Congres het vermoeden uit dat de sigarettenindustrie over de mogelijkheid beschikt het nicotinegehalte van sigaretten kunstmatig op elke gewenste waarde te brengen, om zo de commercieel aantrekkelijke verslaving te bereiken.

Kessler hield in het midden of de industrie dat ook werkelijk deed of van plan was, maar liet weten dat in zijn ogen de sigaret nu was veranderd in een doseersysteem ('delivery-system') voor de verstrekking van nicotine. Daarom speelde hij met de gedachte om sigaretten als verslavende middelen onder de Food, Drug and Cosmetic Act - en daarmee onder zijn jurisdictie - te brengen. Daarna zouden alleen nog nicotinevrije sigaretten verkocht kunnen worden.

Het Tobacco Institute, de propaganda-organisatie van de industrie, sprak de bedekte beschuldiging onmiddellijk tegen en deed de suggestie dan ook maar cola-dranken en alcoholica onder de FDC-wet te brengen. Ook daarin is het gehalte coffeïne of alcohol immers naar believen te variëren. De sigarettenindustrie zou alleen via de selectie van tabaksplanten invloed uitoefenen op het nicotinegehalte van haar tabak.

ABC schonk niettemin veel aandacht aan de uitlatingen van Kessler en nam zijn behoedzaam geformuleerde verdenkingen zonder veel voorbehoud voor eigen rekening. De industrie stopt extra nicotine in de sigaretten om van verslaving verzekerd te zijn, was de boodschap. Waarop Philip Morris een klacht wegens smaad indiende.

Een dag later liet de FDA-directeur in een hoorzitting voor een subcommissie van het congres weten waarop zijn verdenking was gebaseerd: de sigarettenindustrie heeft een grote hoeveelheid octrooien op haar naam staan waarin nauwgezet wordt beschreven hoe het nicotinegehalte van sigaretterook is op te voeren. Zo zou bij voorbeeld nicotine zijn toe te voegen aan het papier of aan het filter. Zeker zo verdacht vond Kessler het dat de industrie - blijkens weer andere octrooien - onderzoek deed aan chemische vervangers van nicotine die net zo verslavend zijn als nicotine. Het congres heeft inmiddels besloten tot een hoorzitting op 13 april.

Voor zover valt na te gaan, heeft Kessler nog steeds niet met zoveel woorden gezegd dàt de industrie met het nicotinegehalte van sigaretten knoeit, al is dat wel hier en daar in de Amerikaanse pers gemeld. Over het tweede cruciale punt in de kwestie is wèl meer helderheid ontstaan: over de vermeende verslavende werking van nicotine.

De groep advocaten die deze week haar zaak in een zogeheten 'class-action' tegen de sigaretten-industrie aanhangig maakte bij een federaal gerechtshof in Louisiana nam in haar veertien pagina lange aanklacht een intern memo op van Philip Morris waaruit blijkt dat de onderneming al in 1972 uitging van de verslavende werking van nicotine. Zonder nicotine geen verslaving, had Morris toen al begrepen.

Afgelopen donderdag maakte het Democratische congreslid Henry Waxman bovendien bekend dat Philip Morris zelf als eerste in 1983 het overtuigende bewijs in handen had dat nicotine verslavend was. Maar zij had het betreffende onderzoek aan ratten tot nu toe geheim gehouden. De FDA was de studie op het spoor gekomen en had Waxman het materiaal overhandigd. Officieel geldt nicotine in de VS pas sinds 1988 als verslavend. In de honderden processen tegen de sigarettenindustrie, die de industrie op één na steeds heeft gewonnen, heeft de vermeende verslavende werking van nicotine altijd een cruciale rol gespeeld.

In Europa, waar de anti-rook emoties minder hoog oplopen, zal de aandacht in de eerste plaats uitgaan naar de mogelijke kunstmatige verhoging van het nicotinegehalte van tabak. Daarvoor bestaat nog geen enkel bewijs, al is er op voorhand wel een verklaring voor te vinden. Bij de fabricage van sigaretten ontstaat altijd veel schoon afval in de vorm van geknakte sigaretten, beschadigde doosjes en kapotte sloffen. De verwerking van dit afval, waaruit na verwijdering van papier en filters en dergelijke en onder toevoeging van een natuurlijk bindmiddel (zoals pectine) vellen zogeheten Homogenised Tobacco Leaf (HTL, bandtabak of tabakfolie) worden bereid, is een aparte bedrijfstak geworden. De vellen HTL worden versneden tot fijne krullen die later opnieuw door de sigarettentabak gaan. Nederlandse deskundigen wijzen erop dat bij de natte fabricage van het HTL veel nicotine in het water verdwijnt. In een aparte produktiestap kan het nicotinegehalte weer op de oude waarde worden teruggebracht door een geconcentreerde nicotine-oplossing over de drogende vellen te sproeien. Omdat ook die nicotine uit tabaksafval wordt gewonnen, zou men kunnen volhouden tabak met de natuurlijke hoeveelheid nicotine te gebruiken.