Rusland; Van Moskou naar Harvard en misschien wel terug

Op de Nieuwe Economische School in Moskou hing deze week een gemengde stemming. De studenten waren opgetogen over uitnodigingen van Harvard, Yale en andere buitenlandse universiteiten die zij in de post ontvingen. De docenten waren behalve blij ook bezorgd: zouden de studenten daarna nog wel terugkeren? De school is twee jaar geleden opgericht om Westerse economische kennis naar Rusland te halen, maar lijkt voorlopig alleen Russische economen naar het Westen te brengen.

Economie is tweeëneenhalf jaar na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie nog steeds een ideologisch beladen studie. De gedachten van Lenin en de werking van de planeconomie domineren onveranderd het vakkenpakket op de economische faculteiten, zij het soms onder een nieuwe naam. “Het veranderen van de inhoud van een academische discipline gaat maar heel langzaam”, zegt Valeri Makarov, hoogleraar aan de Universiteit van Moskou.

Om andere lessen te kunnen geven moeten docenten eerst zelf de nieuwe leerstof tot zich nemen en volgens Makarov hebben de meesten van zijn collega's daar helemaal geen zin in. De besten onder hen zijn trouwens al naar het bedrijfsleven vertrokken. De achterblijvers zijn al hun tijd kwijt aan bijbanen om hun academische salaris van 100.000 à 130.000 roebel (60 tot 75 dollar) per maand aan te vullen. Een vak als 'Kritiek op kapitalistische economieën', zo vreest Makarov, zal daarom nog wel een tijdje op het lesrooster blijven staan.

Om zoals hij zelf zegt “een nieuwe generatie economen” op te leiden is Makarov - als bijbaan - rector geworden van de Nieuwe Economische School. De school is een initiatief van professor Gur Ofer van de Hebreeuwse Universiteit in Jeruzalen en het Centrale Instituut voor Wiskundige Economie in Moskou. De post-doctorale opleiding wordt voorlopig betaald door de Britse financier George Soros. Het zeil op de vloer krult alle kanten op, de stoelen in de collegezaaltjes zijn te gammel om op te zitten, maar de boeken zijn tenminste nieuw en computers staan er ook. Makarov hoopt dat hij hier de toekomstige hoogleraren en beleidsmedewerkers kan opleiden die de economie-studie in Rusland zullen hervormen.

Voorlopig komen de meeste hoogleraren op de school zelf nog uit het Westen. Onder hen is de Nederlander Jan Magnus, hoogleraar in Tilburg en aan de London School of Economics. Het was voor hem als gastdocent even wennen dat de Russische studenten het niet zo nauw nemen met de aanvangstijden van de colleges. Ook bleek de onderlinge saamhorigheid zich uit te strekken tot het delen van antwoorden bij tentamens. Maar nu de eerste groep van veertig studenten aan de afstudeerscripties gaat beginnen, zijn dergelijke beginproblemen wel opgelost. Het gaat nu om het vervolg: gaan de afgestudeerden straks wel volgens plan het onderwijs in?

Voorlopig gaan ze alleen naar het buitenland. Om de master-graad van de school te behalen was voor het schrijven van een scriptie weliswaar één semester aan een buitenlandse universiteit voorzien, maar de studenten blijken meer zin te hebben in een buitenlands verblijf van een paar jaar en het schrijven van een dissertatie. “We dachten dat één of twee studenten misschien zouden doorgaan voor een PhD”, zegt schooloprichter Gur Ofer. “Maar het blijkt driekwart van de groep te zijn. En ze worden nog toegelaten ook.”

Ksenia Joedajeva (24) kan zelfs kiezen of ze promotie-onderzoek gaat doen aan Harvard of het M.I.T., waarvan de laatste instelling haar een sluitende financiële vergoeding biedt. Of ze daarna naar Rusland zal terugkeren, dat vindt ze nu moeilijk te zeggen. “Maar als ik daar een PhD haal heb ik heel goede vooruitzichten op werk. Niet alleen in Rusland maar overal ter wereld”, realiseert Ksenia zich. “Misschien zelfs wel bij de Wereldbank of het IMF!” Andere studenten noemen Westerse bedrijven in Moskou als potentiële werkgevers.

Lesgeven lijkt Ksenia ook wel leuk, “zelfs als ze me dan iets minder betalen dan elders”. Want Ksenia hecht meer belang aan interessant werk dan aan geld. Anders zou ze allang niet meer studeren. Van de Nieuwe Economische School krijgt Ksenia een beurs van 100.000 roebel per maand, bijna zoveel als een Russische hoogleraar dus, maar veel minder dan handige leeftijdgenoten verdienen met handeltjes op straat. “Maar als ik straks een diploma heb van één van de beste instellingen van de wereld, moet mijn salaris natuurlijk wel redelijk zijn.”

Op dit moment betaalt de school de Russische hoogleraren drie keer zoveel als ze elders in Rusland krijgen, omgerekend zo'n 250 dollar per maand. Om dat bedrag moeten de studenten schamper lachen. Katja Zjoeravskaja (21), die al in haar eerste jaar de Nieuwe Economische School heeft gebruikt als opstapje naar de London School of Economics, verdient in haar vakanties al 20 dollar per dag als tolk bij het kantoor van de Wereldbank in Moskou. Zij draagt de wetenschap en vooral de school die haar zoveel kansen heeft geboden een warm hart toe, maar “een volledige baan als docent hier is gewoon onmogelijk”.

“Het probleem is onoplosbaar”, erkent prof. Ofer. Het is voor hem geen reden om te wanhopen. “Het is best mogelijk dat er van elke tien studenten zes in het buitenland achterblijven. Maar dan komen er altijd nog vier terug.” En als die alle vier kiezen voor een baan in het bedrijfsleven? “Nou ja, als het zakenleven en de financiële wereld in Rusland hierdoor gekwalificeerde Russische mensen krijgt, draagt dat ook bij aan de ontwikkeling van de economie.”

    • Hans Nijenhuis