De twee gezichten van Silvio Berlusconi

ROME, 31 MAART. Hoe bang moet je zijn voor Silvio Berlusconi? Dat is de vraag die sommige van de bijna veertig miljoen Italianen zich stellen die niet hebben gestemd op de leider van de rechtse alliantie. Het linkse weekblad l'Espresso schrijft vandaag dat er na de triomf van Berlusconi nog maar twee keuzes zijn: overgeven of onderduiken.

Het laat zien dat de campagne nog doorloopt, al zijn de stemmen geteld. Tegenstanders van Berlusconi waarschuwen voor de machtsovername door een op wraak beluste ondernemer-politicus-manipulator, die een reïncarnatie is van zijn vriend Bettino Craxi. De Lega Nord zwijgt daarover na het gesprek gisteren met Berlusconi.

Maar hebben de Italianen niet juist Craxi met muntjes bekogeld en zijn socialistische partij aan stukken gereten? Hebben de kiezers die op Berlusconi hebben gestemd zich dan massaal laten bedwelmen door een quizmaster die de lof van zijn baas zong? Hebben de aanhangers van de twee protestpartijen bij uitstek, de Lega Nord en de neofascistische Nationale Alliantie, hun ziel verkocht aan de man met de valse glimlach?

Voor de verliezers is Berlusconi de triomf van het oude regime. Hun nederlaag is bitter, want nog nooit in een halve eeuw had links de macht zo onder handbereik. De kiezer heeft zich vergist, hoor je wel, en niet willen geloven dat Berlusconi louter en alleen de politiek in is gegaan om zijn zakelijke imperium, dat diep in de schulden zit, te redden.

Er zal geen Italiaan zijn die deze beschuldiging niet heeft gehoord. Of de mensen die Berlusconi steunen zich voor de gek hebben laten houden, moet nog blijken. Duidelijk is al wel dat links zich heeft vergist door zich een stereotype beeld te vormen van zijn belangrijkste tegenstander en te laat in de gaten te krijgen dat hij voor veel kiezers de enige echte vernieuwer is.

Berlusconi is een man met twee gezichten: dat van een ondernemer die groot is geworden in het oude bestel, het gezicht waarop de karikatuur van links is gebaseerd, en dat van een man die de mouwen wil opstropen voor een grondige verbouwing. Wie dat tweede aspect van Berlusconi negeert, kan de verkiezingsuitslag niet verklaren.

Ongetwijfeld hebben er mensen op Berlusconi gestemd omdat ze hopen met hem hun louche zaakjes te blijven doen. Ongetwijfeld heeft de tv een rol gespeeld. Maar Berlusconi is vooral gekozen omdat hij een andere inrichting van de samenleving beloofde. In dat opzicht betekent de keuze voor Berlusconi een extra impuls voor het Italiaanse veranderingsproces.

De roep om vernieuwing was niet alleen verzet tegen corruptie. Het was ook verzet tegen een overheid die tweehonderd verschillende belastingen wil innen, die de samenleving wil ordenen met tweeduizend vaak onbegrijpelijke wetten, die de te veel betaalde BTW pas na vijf jaar teruggeeft.

Berlusconi heeft hier handig op ingespeeld, met zijn belofte van simpelere wetten, snellere besluitvorming door de bureaucratie, minder belastingen en verlaging van de belastingdruk. Zijn jongleerkunsten met het woord 'vrijheid' fascineren een publiek dat zijn politieke klasse lang heeft aangeduid als een nomenklatoera.

Links heeft geen nieuwe kiezers buiten zijn traditionele aanhang weten te winnen omdat het onvoldoende heeft ingezien dat niet corruptie het kernthema was in de verkiezingscampagne, maar een veel bredere roep om vernieuwing. Dat de winst van Berlusconi allesbehalve een restauratie is, moge blijken uit het feit dat vrijwel alle zogeheten doe-het-zelfpartijtjes, waarmee lokale machthebbers hebben geprobeerd hun cliëntelistische stemmachine aan de praat te houden, zijn weggevaagd. Ook het verlies van het centrum bewijst dat de uitslag maar op één manier kan worden uitgelegd: als een roep om verandering, om een land dat functioneert, om een andere inrichting van de staat.

Berlusconi is aan de haal gegaan met een slogan die links beter had gepast: buongoverno, het goede bestuur. Wie zich realiseert dat een Italiaan gemiddeld twintig dagen per jaar verspilt in de rij voor een overheidsloket, begrijpt het appel van dat woord.

In gesprekken bij de uitgangen van de stembureaus hebben sommige kiezers toegegeven dat ze een gok hebben genomen door op rechts te stemmen. Berlusconi's economische voorstellen behelzen een hard kapitalisme, een vorm van liberalisering die in Groot-Brittannië en de Verenigde Staten soms desastreuze consequenties heeft gehad. Bovendien draagt de nadruk op leiderschap in de rechtse cultuur ongezonde kiemen in zich.

Een nog groter vraagteken is de vraag of Berlusconi's economische liberalisering gepaard gaat met nieuwe politieke spelregels. Een van de oorzaken van de verwording van het oude bestel is juist de vermenging van politieke en economische macht, waarbij het de politici waren die staatsbedrijven voor hun eigen doeleinden gebruikten.

Nu bestaat het gevaar dat een ondernemer, een van de drie belangrijkste ondernemers van het land, de politiek gebruikt om zijn bedrijf uit de brand te helpen. Formeel staat Berlusconi in zijn recht als hij suggereert te kunnen volstaan met het neerleggen van al zijn bestuursfuncties in zijn Fininvest-holding. Een ondernemer die de politiek ingaat hoeft zijn concern niet te verkopen, maar moet alleen de zaken duidelijk scheiden. Daarbij keert het verleden zich tegen Berlusconi. Toen een nieuwe mediawet in 1990 bepaalde dat de eigenaar van drie tv-zenders niet ook nog een krant mocht bezitten, droeg hij Il Giornale over aan zijn broer Paolo. Maar toen er begin dit jaar problemen rezen met hoofdredacteur Montanelli, was het Silvio Berlusconi die op de redactie kwam praten, niet zijn broer. Dat Berlusconi nu de leiding over het Fininvest-concern heeft overgedragen aan Fedele Confalonieri, een van zijn boezemvrienden, kan niet worden beschouwd als een duidelijke scheiding van machten.

Berlusconi heeft fel gereageerd toen de justitie onderzoek begon te doen naar bepaalde transacties van zijn Fininvest-holding. Links heeft dit aangegrepen om te waarschuwen dat met Berlusconi als premier het recht niet zijn loop kan hebben. Het hele onderzoek Schone Handen zou in de doofpot komen. Was Berlusconi als tv-tycoon niet beschermd door Craxi?

Berlusconi is iemand die moeilijk kritiek verdraagt. Zijn karakter is zodanig dat hij waarschijnlijk zal proberen de justitie tegen te werken als die aan zijn zakelijke imperium zou komen. Hier ligt een taak voor de oppositie om dat te voorkomen, mocht zo'n situatie zich voordoen. Maar het is moeilijk voorstelbaar hoe Berlusconi alle smeergeldonderzoeken zou kunnen blokkeren, als hij dat al zou willen. En het is even moeilijk voorstelbaar dat zijn politieke partners, die groot zijn geworden op de golven van verontwaardiging over corruptie, dat zouden laten gebeuren.

Met deze parlementsverkiezingen zijn de oude politieke evenwichten verbroken. Een hele nieuwe groep politici die nooit eerder een voet hebben gezet in het parlement, staat te trappelen om de macht over te nemen van de oude garde. Van de kiezers hebben zij de opdracht en de kans gekregen om het land ingrijpend te veranderen. Dat is de belofte waarmee Silvio Berlusconi is gekozen.