Russen gaan gebukt onder belastingplaag; Overheid komt wekelijks met nieuwe belasting om inkomsten te vergroten

MOSKOU, 30 MAART. Er gaat geen week voorbij of er wordt in Rusland wel een nieuwe belasting ontdekt. En nu premier Tsjernomyrdin het IMF heeft beloofd voor half april de begrotingsinkomsten met 10 miljard dollar te verhogen, wordt gevreesd dat het binnenkort elke dag prijs is. “Belastingen zijn een vervanging geworden van Westerse hulp”, meent Scott Antel van het accountantskantoor Arthur Andersen. “Als ze het geld niet goedschiks krijgen, dan maar kwaadschiks.”

Van alle kwalen die Rusland in deze jaren van het 'wilde kapitalisme' teisteren, is de belastingheffing hard op weg naar een plaats in de top drie. IMF-directeur Camdessus waarschuwde vorige week tijdens zijn bezoek aan Moskou dat “de effectiviteit van het belastingsysteem in hoog tempo verslechtert”. De Amerikaanse minister van handel, Brown, die deze week op bezoek is, kondigde aan zijn gesprekspartners te onderhouden over 'de belasting-kwestie'.

De belasting die deze week de meeste aandacht heeft getrokken is die van 60 procent op de import en export van persoonlijke eigendommen. Een nieuw gearriveerde Britse zakenman vertelde zaterdag aan The Moscow Times over zijn conflict met douanebeambten die de verhuiswagen uit Londen hadden tegengehouden. Zijn meubels, servies en kleding werden opgeslagen in een loods en hij krijgt ze pas terug als hij 10.000 dollar invoerheffing heeft betaald. De waarde van de inboedel is berekend aan de hand van het formulier dat de verhuizer voor de verzekering had ingevuld.

Een decreet dat op 24 januari in werking blijkt te zijn getreden, legt een heffing van 60 procent op “goederen die niet zijn bedoeld voor industrieel of commercieel gebruik”. Voor goederen die daar wel voor dienen bestonden al andere tarieven. Voor persoonlijke bezittingen die per vliegtuig worden aangevoerd, geldt nog wel een belastingvrije voet van 2.000 dollar.

Volgens een woordvoerder van de douanedienst zijn personen die officieel bij de autoriteiten zijn geaccrediteerd, zoals diplomaten en journalisten, van de nieuwe regeling uitgezonderd. Die uitzondering staat alleen niet in de tekst van het besluit. Ze gaat ook voorbij aan het feit dat accreditatie meestal pas kan worden geregeld ná aankomst in Rusland.

Het tarief, zo bevestigde een andere Westerse zakenman, moet bij voorkeur contant in roebels worden voldaan. Het had hem, een Amerikaan, eerder deze maand een hele dag gekost om het verschuldigde bedrag om te wisselen. Het ging in zijn geval om 11.000 dollar en er zijn in Moskou maar weinig bankfilialen die zo'n grote som in kas hebben.

De nieuwe belasting is door de autoriteiten gerechtvaardigd als maatregel tegen illegale import, zoals via de populaire 'boodschappen-reizen'. Deelnemers aan dergelijke reizen gaan voor een paar dagen als toerist naar Turkije, Griekenland of de Verenigde Arabische Emiraten om vervolgens met volle koffers consumptiegoederen terug te keren. De stereo-apparatuur, leren jassen of spijkerbroeken worden daarna met forse winst op straat verkocht, zonder dat de fiscus er een vinger achter krijgt.

“Bestrijding van illegale import is officieel de opzet”, zegt belastingadviseur Scott Antel van Arthur Andersen. “Maar waarom wordt er dan ook belasting geheven op persoonlijke bezittingen die worden úitgevoerd?” Dat deel van de maatregel is volgens hem uniek in de wereld. Bescherming van bijzondere kunstschatten, zoals ikonen of oude boeken, kan niet de reden zijn: daarvoor gelden andere regels. Export van ikonen is verboden en wat de boeken betreft: sinds december moet degene die vanuit Rusland naar het buitenland verhuist een lijst opstellen met titel, auteur, uitgever, druk, datum, aantal pagina's en prijs van al zijn boeken. In Rusland gedrukte naslagwerken, zoals woordenboeken en encyclopediën, worden vervolgens belast. Bijzondere werken die voor 1940 zijn gedrukt kunnen in beslag worden genomen.

Het gaat, zo concludeert Antel, niet om bestrijding van illegale handel maar om bestrijding van geldgebrek bij de overheid. “Het is het bijeengraaien van zoveel mogelijk inkomsten.” En aan inkomsten hebben alle overheden in Rusland een groot gebrek. Niet alleen door de verslechterende economische situatie, maar ook doordat degenen die het wel voor de wind gaat, de belasting op grote schaal ontduiken.

Er zijn grote problemen bij de belastinginning, zegt Steve Hasson van het internationale adviesbureau Price Waterhouse. De belangrijkste oorzaak is de onervarenheid van de belastinginspecteurs. Dat is een vak dat vijf jaar geleden in Rusland nauwelijks bestond, net als dat particuliere ondernemers wier belastingaangifte moest worden gecontroleerd nauwelijks bestonden. Gevolg is dat niet alle regels nauwgezet worden nageleefd.

President Jeltsin vroeg vorige maand in zijn 'State of the Union'-rede dringend aandacht voor het probleem: “We moeten leren alle belastingen te innen. Dan kan het aantal belastingen worden verlaagd.” Jeltsin zei dat het belastingklimaat inmiddels zo is verslechterd dat bedrijven die aan alle wettelijke verplichtingen voldoen “gedoemd zijn een langzame en pijnlijke dood te sterven”.

Maar het verbeteren van het ophalen van de belastingen is een tijdrovend proces. Intussen wordt “als oplossing van het probleem met de inningen gekozen voor het uitbreiden van de heffingen”, zegt belastingadviseur Hasson. Mogelijkheden genoeg. Zo moet sinds een jaar elk bedrijf voor het voeren van het woord 'Rusland' of 'Russische federatie' in zijn naam 0,04 tot 0,4 procent van zijn jaaromzet afdragen.

Behalve met steeds meer heffingen, krijgt de belastingbetaler te maken met heffingen van steeds meer verschillende autoriteiten. De president, het parlement, de regering, het gemeentebestuur, de belastingdienst zelf: bijna elke overheidsinstelling in geldnood heeft de bevoegdheid belastingen te heffen. Ondanks zijn eigen noodkreet heeft Jeltsin de situatie verder verslechterd door dit jaar de beperkingen te schrappen op belastingheffing door regionale autoriteiten. Zo is er nu ruimte voor een houthakkersbelasting in Vladivostok, een milieubelasting in Archangelsk, en huizen-, scholen-, wegen- en toeristenbelastingen in Moskou. Bijvoorbeeld.

Elke belasting op zich is meestal niet onredelijk, zegt Hasson, maar ze overlappen elkaar vaak en allemaal bijelkaar hebben ze van Rusland het land met de hoogste belastingdruk in Europa gemaakt. Cijfers kan hij niet geven, daarvoor is volgens hem de chaos te groot. “Maar er zijn in Rusland al bedrijven die meer dan vijftig verschillende belastingen moeten betalen, los van de omzet die ze maken.” Een centrale belasting-autoriteit die de inspanningen coördineert ontbreekt.

De versnippering van de belastingwetgeving maakt het volgen van die wetgeving er niet gemakkelijker op. Er zijn een handvol publicatiebladen waarin maatregelen worden bekendgemaakt. Maar niet zelden gaat het dan op een algemeen geformuleerd decreet, waarvan de uitvoeringsbepalingen nog moeten worden opgesteld. Wat die bepalingen precies inhouden - dat ontdekken degenen op wie ze van toepassing wel in de praktijk.

Het gebrek aan coördinatie blijkt zelfs te kunnen leiden tot belastingen die het inkomen van de overheid verminderen. Bekend is inmiddels het voorbeeld van Moskous grootste vodka-fabriek in februari de produktie wegens stagnerende afzet moest stilleggen. Oorzaak was dat wel de belasting op binnenlands geproduceerde alcohol was verhoogd, maar niet die op ingevoerde dranken. Arbeiders werden naar huis gestuurd en er was geen omzet meer waarover de verhoogde belasting kon worden betaald. De maatregel is inmiddels teruggedraaid.

In een vergelijkbaar gebaar gaat deze maand wel het importtarief op suiker omhoog, maar niet dat op geïmporteerd snoepgoed. De Russische snoepproducenten, die veel van hun suiker importeren, waarschuwen nu dat hun snoep duurder zal worden, terwijl de prijs van de buitenlandse concurrentie gelijk blijft. In een reactie op hun noodkreet heeft president Jeltsin gisteren gezegd dat de nieuwe import-heffingen op voedingsprodukten wellicht moeten worden 'gecorrigeerd'.

Hoewel het ministerie van financiën desgevraagd laat weten adviseurs uit de VS te hebben uitgenodigd om dé Russische belastingwet te helpen schrijven, geloven ze bij Arthur Andersen en Price Waterhouse niet dat het einde van de belasting-anarchie al in zicht is. Integendeel. Vorige week nog heeft de regering het Internationale Monetaire Fonds beloofd binnen een maand manieren te vinden om de inkomsten op de overheidsbegroting met 10,2 miljard dollar te verhogen. Hasson verwacht dat het behalve in uitbreiding langzamerhand ook in verhoging van de tarieven zal gaan zitten. De praktijk lijkt hem gelijk te geven: de belasting op persoonlijke eigendommen is inmiddels verhoogd tot 63 procent.