Ongelijksoortige mini-documentaires over democratie

Democratie unplugged, Ned.1, 22.03-23.34u.

Bij de laatste gemeenteraadsverkiezingen waren een aantal 'waarnemers' uit Azië, Afrika en Latijns-Amerika uitgenodigd om eens te kijken hoe de democratie bij ons werkt. Het doel van hun aanwezigheid was niet, zoals wanneer een Nederlands kamerlid de verkiezingen in pakweg Kazachstan 'waarneemt', een controle op de naleving van de basisregels van de democratie, maar eerder het propageren van ons systeem. Die basisongelijkheid in het exporteren van het westerse democratische model naar de Derde Wereld, die ook als drogreden gebruikt kan worden door bij voorbeeld machthebbers in China of Indonesië die het met de mensenrechten niet zo nauw nemen, zou een interessant uitgangspunt kunnen vormen voor een reeks korte documentaire verkenningen van de stand van zaken in de democratisering van het zuidelijk halfrond, zo'n dertig jaar na de definitieve dekolonialisering.

Democratie unplugged is de raadselachtige titel van een dergelijk interessant project, dat het Humanistisch Verbond vanavond uitzendt, ter ondersteuning van de campagne die het Humanistisch Instituut voor Ontwikkelingssamenwerking (HIVOS) voert onder het motto: “In veel landen bestaan er maar twee woorden voor democratie: Bek dicht”. Drie documentairemakers van enige faam werden naar respectievelijk Zuid-Afrika, India en El Salvador gestuurd om daar kort verslag te doen van de stand van zaken. Regisseur-samensteller Jindra Markus voegde er een aantal andere elementen aan toe, zoals een gesprekje met minister Pronk, een reportage over de waarnemers op het stembureau van de Utrechtse burgemeester Opstelten, een interview met popzanger Rick de Leeuw over democratie in een rockgroep en een mooi door Jack Janssen gedraaid portretje van een activiste tegen de Betuwelijn, die geëmotioneerd getuigt van haar teleurstelling in het functioneren van onze democratie.

Waarschijnlijk verwijst de titel Democratie unplugged naar een soort associatieve vergelijking met de trend in de rockmuziek naar akoestische uitvoeringen: ruw, primitief, ongepolijst, maar levensecht. Het kost nogal wat hersenacrobatiek om die rode draad te herkennen in de ongelijksoortige en ongelijkwaardige bijdragen aan het bijna twee uur durende programma.

Wat heeft bij voorbeeld het laten prevaleren door ons parlement van nationale belangen boven lokale in het geval van de Betuwelijn te maken met het verhaal van de kritische Surinaamse radiojournalist Johnny Kamperveen, die zijn leven bedreigd zag door de machthebbers? En vallen de onderwerpen van de drie mini-documentaires, die het skelet van het programma vormen, wel onder het thema? Marjoleine Boonstra filmde een theatermaker in Soweto die de bevolking les geeft in stemmen. Maar de feministe Vina Mazumdar, die in de omgeving van Calcutta vrouwen oproept om in opstand te komen tegen het bruidsschatsysteem (de bijdrage van Marijke Jongbloed), lijkt zich slechts met democratie in een zeer ruime betekenis van het woord bezig te houden. Alleen in het beste filmpje, dat Heddy Honigmann in El Salvador opnam, wordt deze twijfel expliciet behandeld. De milieu-activist Ricardo Navarro, die op overtuigende wijze aantoont hoe zijn land ook ecologisch naar de knoppen gaat, wordt door Honigmann gevraagd waarom hij weigerde zich in de partijpolitiek te begeven, hoewel drie partijen hem gevraagd hadden zich kandidaat te stellen. Navarro meent dat hij buiten het officiële systeem om meer invloed kan laten gelden, en die constatering relativeert de betekenis van onze opvatting van democratie voor heel anders gebakken culturen.

De netto-opbrengst van het niet zo erg goed doordachte themaprogramma is nogal mager. Het is interessant te zien hoe met veel bescheidener middelen een kleine zendgemachtigde probeert om de formule van het onvolprezen VPRO-programma Diogenes na te volgen. Maar Diogenes bewaart streng de inhoudelijke consistentie, en dus zeggingskracht, van de in de wijde wereld verzamelde beelden, door een krachtige montage en beargumenteerd commentaar. Hoewel Democratie unplugged enkele fascinerende momenten telt, wordt de vraag hoe het nu eigenlijk zit met democratie hier en daar, en wat wij daarvan zouden moeten vinden, op geen enkele wijze beantwoord, zelfs niet impliciet.

    • Hans Beerekamp