De Oude Grieken: drie dames op een rotsig eiland te Madurodam

Voorstelling: Philoktetes van Heiner Müller door Noord Nederlands Toneel. Regie: Willibrord Keesen. Decor en kostuums: Petra Korink. Spel: Irma Nijenhuis, Monique Kuijpers, Marike van Weelden. Gezien: 26/3, Kruithuis, Groningen. Nog te zien: in het gehele land t/m 23/4.

Een vlak van wit zand omspoelt een archipel van rotsen. De hoogste reikt tot aan de heup: dit is het Madurodam van de antieke wereld. In deze maquette speelt zich bij het Noord Nederlands Toneel, in de regie van Willibrord Keesen, Heiner Müllers versie van de mythe Philoktetes af. Aeschylos, Euripides en Sophokles hebben het verhaal ook vastgelegd, maar alleen de tekst van de laatste is bewaard gebleven. Alle grote helden - Agamemnon, Menelaos, Achilles, Ajax en Odysseus - komen erin voor, maar de belangrijkste is uiteraard Philoktetes.

Die is door Odysseus op een eiland gedumpt, als dank voor zijn bijdrage aan de strijd tegen de Trojanen. Tijdens een offerande is hij door een slang in zijn voet gebeten en de wond veroorzaakt ondraaglijke stank. Daarom wordt hij achtergelaten op het eiland Lemnos, in het bezit van de legendarische pijlen en boog van Herakles. Pas als Troje zich na negen jaar oorlog nog steeds niet gewonnen heeft gegeven, herinnert Odysseus zich Philoktetes. Samen met Neoptolemos trekt hij naar Lemnos om het magische wapen te bemachtigen. Als dat gelukt is, laat Sophokles Herakles zelf ingrijpen om Philoktetes naar Troje te doen afreizen. Müllers versie is conflictueuzer: op het hoogtepunt van een haattirade tegen Odysseus wordt Philoktetes neergestoken door Neoptolemos. Eigenlijk is hij dood nog meer waard dan levend, oordeelt de pragmaticus Odysseus.

Enkele weken geleden ging een voorstelling met drie variaties (van Müller, Gide en Jessurun) op het Philoktetes-thema in Brussel in première. Doordat de titelrol gespeeld werd door de aan aids lijdende acteur Ron Vawter, kreeg de in het stuk rondwarende dood een grote geladenheid. Die ontbreekt in de Groningse versie - en niet alleen doordat zo op het oog drie kerngezonde spelers de rollen vertolken.

Keesen laat het stuk spelen door drie vrouwen: 'aldus', lees ik, 'thematiseert hij naast machtsmechanismen ook die mechanismen en gedragscoden die wij gewoonlijk typisch mannelijk of vrouwelijk noemen'. Misschien wordt met 'thematiseren' bedoeld dat hij geijkte verwachtingen ondermijnt, maar indrukwekkend is zijn kunstgreep niet. Bovendien heeft hij van zijn enscenering een soort aanschouwelijk onderricht gemaakt; naast het overzichtelijke eilandenrijk, waar Philoktetes behendig uit de voeten kan en de anderen steeds struikelen en uitglijden, beschikken zijn spelers over een scheepje dat aan het begin aanmeert om Philoktetes af te zetten en prompt wordt er een popje op de rotsen geplaatst. Kennelijk veronderstelt de regisseur dat ook wij zijn uitgegleden en op ons achterhoofd gevallen.

Echt goed komt het daarna niet meer. Irma Nijnenhuis in de titelrol, Monique Kuypers als Odysseus en Marike van Weelden als Neoptolemos hebben waarschijnlijk de opdracht gekregen het drama in de tekstbehandeling te leggen. Lichtelijk expressionistisch verwoorden zij hinderlijk articulerend de barokke Müller. Daarnaast laat geen van drieën in gebaar twijfel bestaan over de drijfveren en karakters van de personages. Deze Philoktetes is een schoolse gooi naar het hogere, vierkantig en zonder vervoering.

    • Pieter Kottman