De liberale revolutie is verschaald

“Toestaan dat het marktmechanisme de enige bestuurder wordt van het lot van menselijke wezens en hun natuurlijke omgeving, ja zelfs van de hoogte en de besteding van de koopkracht, zou resulteren in afbraak van de maatschappij”, schreef Karl Polanyi in zijn boek The Great Transformation uit 1944.

“Beroofd van de beschermende laag van de culturele instellingen, zouden de mensen, blootgesteld aan de sociale gevolgen, tenondergaan; ze zouden sterven als slachtoffers van acute maatschappelijke ontwrichting door verloedering, perversie, misdaad en verhongering. De natuur zou tot haar bestanddelen worden gereduceerd, woonbuurten en landschappen ontsierd, rivieren vervuild, militaire veiligheid bedreigd, en het vermogen om voedsel en grondstoffen te produceren zou worden vernietigd”.

De situatie die Polanyi schetste, toen nog als afschrikwekkend toekomstbeeld - de 'Grote Transformatie' van de jaren dertig bestond er ten slotte in, de excessen van het laissez-faire te beteugelen, of het liberalisme zelfs geheel af te schaffen - is inmiddels realiteit. Op een koopavond in De Bijenkorf zal dit misschien niet direct opvallen, maar op wereldschaal is het grote sterven begonnen.

Polanyi wordt weer geciteerd. De eerste, voorzichtige voorstellen om speculatieve kapitaalbewegingen onder controle te brengen, zijn al gedaan, ik denk aan het idee van Europarlementariër Alman Metten voor een belasting op de valutahandel. Geen wonder: de glans van de vrije-marktideologie begint danig te verbleken nu steeds vaker aan het licht komt, wat en wie er zoal te koop zijn en bovendien zichtbaar wordt dat buiten de markt het recht op leven vervalt.

Gaan we een nieuwe 'Great Transformation' tegemoet?

Dat is de werkelijke inzet van alle politiek in de huidige periode, ook in Nederland. Niet of er naast Brinkman een katholiek moet. Ook uit de roep om bestrijding van misdaad en corruptie, inclusief de valse tonen van vreemdelingenhaat en fundamentalisme, spreekt immers, hoe misvormd ook, een dieper verlangen naar sociale bescherming en menselijke waardigheid. Vandaar dat de vijf man sterke 'nationale elite' die zich zaterdag 5 februari vanuit een restaurant aan de natie heeft gepresenteerd, aan de late kant is met haar voorstellen voor méér markt. Tenslotte begint de revolutie die zij bepleiten, aardig te verschalen. Want de heren mogen elkaar dan voor 'jacobijn' verslijten (“Je bent een jacobijn, Arie” - Bolkestein tegen Van der Zwan), maar de jacobijnen waren, zoals eerder de Hollandse en Engelse protestanten en later de bolsjewieken, een voorhoede. Een groepering die in een extreme, doctrinaire vorm het belang van een sociale klasse wil vertegenwoordigen die zelf zover nog niet is.

De ware jacobijnen van de huidige, neoliberale revolutie waren degenen die zich, in de jaren dertig, keerden tegen het sociale compromis met de opdringende arbeidersbeweging en progressieve intelligentsia. Uit dat compromis is het “kapitalisme met een menselijk gezicht” ontstaan, de verzorgingsstaat waartegen de bovengenoemde revolutie en, bij het scheiden van de markt, ook de heer Bolkestein cum suis, zich keren.

In de oorlogsjaren al betoogden Friedrich von Hayek en Karl Popper, net als Polanyi émigré's uit Wenen, dat een dergelijke verzorgingsstaat onvermijdelijk de kiemen van het socialisme in zich draagt. Om de economische en filosofische argumenten voor deze stelling te propageren, richtten zij samen met Milton Friedman en anderen in 1947 een internationaal genootschap op, vernoemd naar de eerste plaats van samenkomst, Mont Pèlerin in Zwitserland.

De pelgrims hadden echter nog een lange tocht te gaan alvorens zij in bredere kring als jacobijnen van een neoliberale revolutie zouden worden herkend. De sociale ontwikkeling na de nederlaag van het fascisme ging toen juist de andere kant op: met het Marshallplan werd in Europa het sociale compromis van de New Deal ingevoerd en in Japan gebeurde iets dergelijks. Opnieuw was het de kracht van de arbeidersbeweging die geen andere koers openliet. Bovendien, de bevolking mee krijgen in nóg een kruistocht, ditmaal tegen de Sovjet-Unie: ook dat had zijn prijs.

Het heeft geduurd tot de sociale explosies van 1968 en 1969 en de daaropvolgende, vooral door Westeuropese sociaal-democraten gevoerde verzoeningspolitiek jegens de Sovjet-Unie en de radicale Derde wereld, alvorens Hayeks voorspellingen hun jacobijnse status verwierven. Toen pas kreeg de heersende klasse interesse in de gedachtengang die de verzorgingsstaat zag als cocon waarbinnen zich, stap voor stap en langs democratische weg, een nieuwe maatschappij ontwikkelt. Van een excentrieke discussieclub werd de Mont Pèlerin een knooppunt in het complexe web van think tanks, planning- en pressiegroepen die de 'revoluties' van Pinochet, Thatcher en Reagan hebben voorbereid en vormgegeven.

Inmiddels heerst de markt als nooit tevoren. Moet ik gaan opsommen wat er zoal is verziekt door de commercie, de afgelopen tien à vijftien jaar? Belangrijker nog is, dat aan de stormloop op de verzorgingsstaat, op de politici van Allende tot Palme, die deze staat en de internationale verzoening verdedigden, alsmede, al die jaren lang, op ieder teken van socialisme, in de Sovjet-Unie zelf, Vietnam, Cuba, Nicaragua - uiteindelijk ook het lot van de planeet is geofferd.

In mei 1989 werd in Spanje een Bilderberg-conferentie gehouden, waaraan bankiers en industriëlen, hun loopjongens in pers en politiek, NAVO-militairen, en enkele 'vorsten van nu' deelnamen. Ter bespreking stonden, naast een plan om de zich aftekenende toenadering tussen de Bondsrepubliek en Gorbatsjov te verhinderen en de druk op de laatste op te voeren via territoriale garanties aan afvallige gebieden, ook een brief van een NASA-medewerker. De aanwezige Atlantici werd daarin de dreiging van een 'Atlantis-syndroom' voorgehouden, de ondergang van de beschaving als gevolg van de verwoesting van het leefmilieu op aarde en het vooruitzicht dat, mogelijk al op de termijn van een generatie, de mens hooguit als verwilderde diersoort zal voortbestaan. “De Bilderberg-bijeenkomst zou misschien een moment of twee willen nadenken over een antwoord op krachten waarop zelfs de hier verzamelde macht en autoriteit geen greep heeft”, aldus deze grimmige brief.

Wie zullen deze uitdaging aannemen? De politici van een land dat geen grenzen meer heeft?

De wereld vaart als een schip in de nacht naar zijn ondergang. Op alle dekken woedt een feest zonder onderbreking, dat de onbestemde geluiden uit het ruim makkelijk overstemt. Maar wie zich op de gangboorden waagt, ziet dat de reddingboten verdwenen zijn. Alle alternatieven voor het neoliberale kapitalisme zijn vernietigd. Wat is dan nog de betekenis van stemmen? Ja, mooi op de foto gaan voor de verkiezingen, dát kan.

Maar het feest op de bovendekken stoppen, de mensen in de ruimen lucht geven, het schip keren - wie kan dat?

    • K. van der Pijl