Samenhang links twijfelachtig na nederlaag Occhetto; Rechtse alliantie is verdeeld huis

ROME, 29 MAART. De Italiaanse kiezers hebben de politieke vernieuwing waar zij twee jaar lang om hebben gesmeekt, toevertrouwd aan mediamagnaat Silvio Berlusconi. Samen met zijn neofascistische bondgenoot Gianfranco Fini is hij de onbetwiste winnaar van deze verkiezingen.

Nu kan een nieuwe fase beginnen in de Italiaanse revolutie die twee jaar geleden in gang is gezet met de onthulling van een hele reeks corruptie- en mafiaschandalen die heeft geleid tot de afbraak van het oude bestel. Hoe die tweede fase eruit komt te zien, is nog onduidelijk. Zowel bij de persoon van Berlusconi, kandidaat voor het premierschap, als bij de rechtse alliantie zijn grote vraagtekens te zetten.

Dat een meerderheid van de Italianen heeft gekozen voor de liberale voorstellen van de rechtse alliantie, betekent een omwenteling in de politieke cultuur van het land. De christen-democratische stijl was die van het compromis, een manier van politiek bedrijven waarin ook de oppositie vaak bij het beleid is betrokken. In zijn feestrede vannacht zei Berlusconi, gekleed in zijn traditionele blazer, te hopen dat er nu een duidelijke tweedeling komt van regering en oppositie. Dat zou verhelderend werken in de politiek en ook een machtswisseling eenvoudiger maken.

De cijfers zijn er voor zo'n schema. Vraag is alleen of de verschillende blokken van rechts bij elkaar opgeteld kunnen worden als het om de vorming van een kabinet gaat. Umberto Bossi van de federalistische partij Lega Nord is de grote stoorzender. Hij heeft vannacht samenwerking in één kabinet met de “reactionaire” neofascisten uitgesloten en had ook weinig vriendelijke woorden over voor zijn bondgenoot Berlusconi. Volgens Bossi is Berlusconi door de oude machthebbers gebruikt om de opmars van de Lega te stuiten. Hij sloot ook een kabinet onder leiding van Berlusconi, “ondernemer met duizend belangen”, uit. “Ik zie niet in hoe Berlusconi premier kan worden, omdat hij iedere dag voor een belangenconflict zou staan,” zei Bossi.

De Legaleider, die het district Milaan-centrum won met 48 procent van de stemmen, is duidelijk geïrriteerd over het feit dat een fors deel van de Legakiezers zijn overgestapt naar Berlusconi. De komende dagen moet duidelijk worden of Bossi aan het bluffen is, zoals hij vaak heeft gedaan in het verleden, of dat hij het echt tot een breuk met Berlusconi wil laten aankomen. In het laatste geval is het niet onwaarschijnlijk dat een scheuring ontstaat binnen de Lega. Daar groeit de kritiek op de koers van Bossi, tot voor kort de onbetwiste leider.

“Er moet absoluut een akkoord worden bereikt”, zei Berlusconi vannacht. “Ik zal daartoe alles doen wat in mijn vermogen ligt.” Hij voegde eraan toe dat het een belediging van de kiezers zou zijn als de drie hoofdgroepen in de rechtse alliantie niet tot een overeenstemming zouden kunnen komen over een kabinet.

Gianfranco Fini van de neofascistische Nationale Alliantie heeft zich al bereid verklaard tot samenwerking en steunde de kandidatuur van Berlusconi voor het premierschap. “De Italianen hebben duidelijk gekozen wie hen moet regeren”, zei Fini. “Ik hoop dat niemand de verantwoordelijkheid op zich neemt om het land een regering te onthouden. En ik zie niet hoe een niet-linkse regering kan worden geformeerd zonder onze dertien procent.”

Fini was gisteravond de eerste partijleider die zich liet interviewen. Voor hem en zijn aanhang was het één groot feest. De Nationale alliantie is de derde partij van het land geworden. Met name in Rome en verder naar het zuiden hebben de neofascisten geprofiteerd van het feit dat zij steeds buiten het politieke bestel hebben gestaan en daarom ook niet betrokken waren bij corruptiezaken.

Fini moet nu zijn uitspraken waarmaken dat zijn partij niet neofascistisch, maar postfascistisch is. Een deel van zijn aanhang denkt daar anders over. Op een feestelijke manifestatie vannacht op de piazza del Popolo in Rome waren groepen jongeren die de fascistische groet brachten en “Duce, Duce” scandeerden, in een verwijzing naar de fascistische dictator Benito Mussolini. Tot nu toe heeft de 42-jarige Fini, die veel indruk heeft gemaakt met zijn tv-optredens, het reactionaire deel van zijn aanhang in toom weten te houden.

Is de precieze rol van Fini en zijn partij nog een vraagteken, een veel groter vraagteken is Berlusconi zelf. Duidelijk is dat hij vooral zoveel steun heeft gekregen omdat de Italianen in hem geloven. Twee van zijn drie commerciële tv-zenders hebben zijn kandidatuur openlijk gesteund, maar daar staat tegenover dat bij de staatsomroep Rai op het tweede en derde net een duidelijke voorkeur voor links was. Meer dan de invloed van de tv heeft de doorslag gegeven dat Berlusconi voor veel Italianen een succesvol ondernemer is die heeft laten zien dat hij iets kan opbouwen. Tekenend daarvoor is dat Berlusconi in het 'moeilijke' district Rome-centrum een duidelijke overwinning heeft behaald op zijn linkse tegenstander, minister Luigi Spaventa: 47,2 tegen 39,3 procent.

Berlusconi heeft veel gesproken over nieuwe economische spelregels: ruimte voor het particuliere initiatief, snellere besluiten door de bureaucratie, simpeler wetten, minder belastingen en verlaging van de belastingdruk. Over de politieke spelregels is hij minder duidelijk geweest. Hij praat over meer concurrentie, maar tot nu toe is er niets zichtbaar geworden van enige bereidheid om politieke, economische en mediamacht te scheiden. In het slotdebat met zijn tegenspeler Achille Occhetto, de aanvoerder van de linkse coalitie, zei Berlusconi dat hij als premier geen enkele rekening zou houden met de belangen van zijn Fininvest-concern, dat diep in de schulden zit. Bij die uitspraak is grote skepsis op zijn plaats.

Omdat het net twee maanden geleden is dat hij in de politiek is gestapt, heeft Berlusconi ook nog niet met daden kunnen laten zien hoe groot zijn bereidheid is om door te gaan met de strijd tegen de mafia, die de afgelopen maanden zo succesvol is geweest, en de honderden onderzoeken naar politieke corruptie door de justitie te steunen. Zijn tegenstanders hebben gezegd daar ernstig aan te twijfelen. Zij wijzen onder andere op zijn vriendschap met de voormalige socialistische leider Bettino Craxi, tegen wie vandaag in Milaan een proces in een van de ongeveer twintig aanklachten wegens corruptie zou beginnen.

Ter linkerzijde is de verslagenheid groot. Nog nooit is de regeringsmacht zo onder handbereik geweest. Maar onder Occhetto is de alliantie van de Progressieven er niet in geslaagd nieuwe kiezers voor zich te winnen. De aanhang voor links is ongeveer stabiel gebleven.

Het duurde bijna drie uur voordat PDS-leider Achille Occhetto zich vannacht liet zien. Hij probeerde de moed erin te houden door te zeggen dat rechts grote moeite zal hebben een regering te vormen. Maar hij is duidelijk een verslagen man. Hoewel het in zijn partij niet de gewoonte is de partijleider te vervangen zolang die nog gezond is, staat zijn positie zwaar onder druk. Occhetto wordt ook in eigen kring gezien als een weliswaar sympathiek, maar zwak en weinig daadkrachtig leider.

Occhetto onderstreepte dat het belangrijk is de eenheid te bewaren onder de acht partijen die de linkse alliantie hebben gevormd. Het was voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog dat links verenigd de verkiezingen inging. Een probleem voor die linkse eenheid is nu dat een aantal kleinere partijen in de alliantie in hun voortbestaan worden bedreigd. De socialisten, de Groenen, de sociaal-democratische Democratische Alliantie en de anti-mafiapartij La Rete halen volgens de prognoses in de Kamer van Afgevaardigden niet de vier procent van de stemmen die de kiesdrempel vormen om mee te kunnen doen met de verdeling van het kwart van de zetels dat wordt verdeeld via evenredige vertegenwoordiging. Zij zijn alleen vertegenwoordigd door hun kandidaten binnen de linkse alliantie die in een kiesdistrict hebben gewonnen. Rechts zal problemen hebben om een kabinet te vormen, maar als dat lukt zal het links ook moeite kosten om gegroepeerd oppositie te voeren.

Nieuwsanalyse

'Ik zie niet in hoe Berlusconi premier kan worden'