Demonstratie Zoeloes leidt tot groot bloedbad

PAG.9 HOOFDARTIKEL

JOHANNESBURG, 29 MAART. De oorlog kwam gisteren naar de stad. Het slagveld heette Johannesburg-Centrum. Scènes die bewoners van de zwarte townships maar al te goed kennen speelden zich op klaarlichte dag af in het zakencentrum van Zuid-Afrika, voor de ogen van angstige werknemers die zich hadden verschanst in hun kantoren.

Een politieke demonstratie van duizenden Zoeloes mondde uit in minutenlange vuurgevechten met automatische wapens, in politiemannen die op de menigte schoten, sluipschutters op de daken en doden en gewonden in plassen bloed op straat. Volgens de autoriteiten zijn er bij de zoveelste uitbarsting van geweld in Zuid-Afrika 33 doden gevallen, onder wie twee politieagenten, en 156 gewonden. Politie en leger trokken vanmorgen met extra troepen de tot 'onrustgebied' verklaarde zwarte woongebieden rondom Johannesburg in om verder geweld te voorkomen.

Volgens de bloedbaden-routine van de Zuidafrikaanse politiek gaven de betrokken partijen, Inkatha, het ANC en de regering, elkaar onverwijld de schuld. Maar de ernst van de situatie, een maand voor de eerste algemene verkiezingen, dwong hen tot een politiek noodverband. President De Klerk, ANC-president Mandela, Inkatha-leider Mangosuthu Buthelezi en de koning der Zoeloes, Goodwill Zwelithini, houden na Pasen voor het eerst samen een topontmoeting. Op de agenda staan niet alleen het geweld en de mogelijkheid om 'vrije en eerlijke' verkiezingen te houden, maar ook de politieke geschillen over de nieuwe grondwet, die Inkatha buiten de verkiezingen hebben gehouden en de Zoeloe-koning een 'soeverein koninkrijk' deden eisen. Het is de laatste hoop op een electoraal proces zonder zelfs naar Zuidafrikaanse maatstaven ongekend bloedvergieten.

Het bloedbad in Johannesburg leidde de aandacht even af van de situatie in Natal, waar de afgelopen week een veelvoud aan doden en gewonden is gevallen in gevechten tussen aanhangers van Inkatha en het ANC. Dagelijks komen uit de landelijke gebieden in Zuid-Afrika's meest gewelddadige provincie, waar Buthelezi het thuisland KwaZulu regeert, meldingen van executies, brandstichtingen en gruweldaden. De tegenstanders van Inkatha zijn ervan overtuigd dat het een bewuste campagne is om verkiezingen onmogelijk te maken.

Pag.4: Ook de politie mengde zich in het vuurgevecht

De mars van duizenden Zoeloes, bedoeld om de eis van koning Goodwill te ondersteunen, begon gisterenmorgen met schermutselingen in de townships, toen Inkatha-bewoners van de hostels (arbeiderspensions) naar de stad trokken. In Soweto alleen vielen zeven doden. In de stad zelf brak op verscheidene plaatsen chaos uit. Bij 'Shell House', het ANC-hoofdkantoor in het centrum, vielen acht doden toen een vuurgevecht uitbrak tussen demonstranten die het gebouw volgens het ANC wilden bestormen, en bewakers. Veel slachtoffers vielen op het plein voor de openbare bibliotheek, waar de demonstranten zich hadden verzameld. De menigte werd vanuit omliggende gebouwen beschoten en reageerde met AK47-machinegeweren. Ook de politie mengde zich in het vuurgevecht, dat zeker een half uur aanhield. Het leek de voorvertoning van de burgeroorlog die velen in Zuid-Afrika vrezen.

Na de schietpartijen trokken groepen demonstranten door de stad, voorzien van hun traditionele uitrusting van speren, stokken, schilden en moderner wapentuig. Zij vielen voorbijgangers aan en raakten betrokken bij schietpartijen met omstanders en politiemannen. Eén man werd gestenigd door een groep mensen, vermoedelijk omdat hij werd aangezien voor een Inkatha-aanhanger. De eerste-hulpafdelingen van de ziekenhuizen kregen een stroom van doden en gewonden te verwerken. De politie adviseerde via de radio iedereen weg te blijven van het centrum van de stad. Toegangswegen tot de binnenstad werden afgesloten. 's Middags kreeg de politie, aangevuld met een groot aantal extra troepen, de situatie onder controle.

De partijen wezen na afloop naar elkaar. De leider van Inkatha in de Transvaal, Themba Khoza, had 's morgens nog verklaard dat zijn partij niets met de demonstratie te maken had: het was een initiatief van “traditionele Zoeloes” - doorgaans Inkatha-aanhangers. 's Avonds legde hij namens de demonstranten de schuld geheel bij de regering en het ANC. Volgens Khoza had hij de politie en het leger de avond tevoren al gewaarschuwd dat het ANC soldaten van zijn legertje Umkhonto we Siszwe zou inzetten om de Zoeloes te beschieten. Het was echter te laat om de demonstratie af te gelasten, zei hij. Khoza wees er, evenals de politie, op dat ook vanuit de ramen van het ANC-hoofdkwartier op de demonstranten was geschoten. “De aanvallen waren goed geplande sluipmoorden”, aldus Khoza.

Het ANC wees alle beschuldigingen van medeverantwoordelijkheid voor “deze verschrikkelijke tragedie” van de hand. ANC-leider Patrick 'Terror' Lekota verklaarde dat de organisatie al vroeg gisterenmorgen contact had gezocht met de politie om te waarschuwen dat de situatie rond het ANC-kantoor wel eens uit de hand zou kunnen lopen. Maar de politie weigerde volgens het ANC straten te blokkeren of de demonstranten om te leiden. De kandidaat-premier van het ANC voor de provincie Johannesburg en omgeving, Tokyo Sexwale, meende dat de actie door ultra-rechtse elementen in scène was gezet. “Koning Goodwill en Inkatha hebben de controle over hun aanhangers geheel verloren”, aldus Sexwale.

Hij was niet de enige die zinspeelde op betrokkenheid van de 'Derde Macht'. De onafhankelijke commissie van rechter Goldstone toonde anderhalve week geleden voor het eerst duidelijk aan dat een geheim netwerk van hoge politie-officieren en Inkatha-leiders - Themba Khoza werd in het rapport met name genoemd - het geweld tussen aanhangers van de twee zwarte groeperingen heeft georganiseerd en aangestoken. Het raadselachtige verschijnsel van sluipschutters die vanaf de daken van gebouwen langs de marsroute het vuur openden op de Zoeloes en later onvindbaar bleken, duidde op een goede, bijna militaire regie van het bloedbad. Was de actie de wraak van de 'Derde Macht' op het rapport-Goldstone en een nieuwe poging om het democratische proces in Zuid-Afrika te doen ontsporen?

Het is één van de vele vragen voor het onderzoek dat president De Klerk heeft aangekondigd. Daarbij zal ook naar het gedrag van de politie worden gekeken. Waarom zette de politie het gebied rond het ANC-kantoor niet af om zo het gevaar van een confrontatie af te wenden? Waarom kunnen in Zuid-Afrika deelnemers aan politieke demonstraties openlijk met wapens rondlopen, variërend van thuis gemaakte speren tot machinegeweren? “We kunnen de wet eenvoudigweg niet naar de letter uitvoeren”, zei de woordvoerder van de politie, kolonel Dave Bruce, gisteravond. “Het is onmogelijk voor zevenhonderd politieagenten om tienduizend demonstranten te ontwapenen.”

De Klerk kondigde gisteravond “extra maatregelen” aan om “herhaling van gebeurtenissen als deze te voorkomen”. Hij zal daarover snel overleg voeren met het overgangsbestuur van zwarte en blanke partijen. Het democratische recht van campagne voeren voor de verkiezingen mag volgens De Klerk niet worden aangetast, maar in de aanloop naar de verkiezingen is het noodzakelijk het geweld onder controle te houden. De regering en het ANC zijn ervan overtuigd dat uitstel van de verkiezingen alleen maar meer geweld zal uitlokken. Het bloedbad in Johannesburg heeft de noodtoestand dichterbij gebracht - volgens veel waarnemers de enige manier om Zuid-Afrika ongeschonden door de verkiezingstijd te loodsen; dan maar wat minder democratisch.

    • Peter ter Horst