Kerk vindt bestemming tussen industrie

Het Oostgroningse dorp Heveskes maakte in de jaren zestig plaats voor de oprukkende industrie. Alleen een bouwvallig kerkje bleef over. Monumentenzorg en de gemeente Delfzijl hadden jaren geen geld voor een restauratie.

HEVESKES, 26 MAART. In het industrielandschap van Delfzijl staat het kerkje van Heveskes. Omringd door installaties, loodsen, reactoren en rokende fabriekspijpen. Op het verlaten kerkhof staan nog enkele grafstenen. In het dak zitten gaten die de elementen vrij spel geven. De kansel en de klok zijn verwijderd en opgeslagen. Het orgel is verkocht. Veel kerkbanken zijn weggekaapt door liefhebbers of vernield door vandalen.

Het dertiende eeuwse godshuis ligt op een wierde (terp), sinds 1975 een nog niet uitgegeven stuk industrieterrein. De kerkvoogdij van de Nederlands Hervormde Kerk verkocht in dat jaar het gebouw voor anderhalve ton aan het Havenschap Delfzijl. Industrie kwam minder snel dan werd verwacht. Het kerkje, dat veertig jaar geleden nog grondig werd gerestaureerd, bleef zo het enige zichtbare overblijfsel van de vroegere terpdorpen Oterdum, Weiwerd en Heveskes.

In de jaren dertig woonden in Heveskes nog vierhonderd inwoners. Het dorp had winkeltjes, een bakker en een café waar boeren, arbeiders, studenten en zeelieden verbroederden. Eind jaren zestig trokken de dorpelingen weg, toen de grond werd aangekocht door het Havenschap. Het kerkje was een sta in de weg en onderhoud werd er nauwelijks aan gepleegd. Dit tot verdriet van de Stichting Oude Groninger Kerken, die de kerk al eerder in eigendom had willen krijgen.

De onttakeling ging door, omdat Stichting noch Monumentenzorg geld had voor een opknapbeurt. Eind jaren tachtig ontstond het plan om de kerk steen voor steen af te breken en op te bouwen op de plaats van een negentiende eeuwse kerk in Garsthuizen. Ook over verplaatsing naar een Nederlands dorpje in Japan werd gesproken. De hoge kosten, 2,2 miljoen, maakten het plan onuitvoerbaar.

Na jaren van onderhandelingen werden de gemeente Delfzijl en de Stichting Oude Groninger Kerken het onlangs eens over een reddingsplan. De gemeente was bereid de kerk op de begroting monumenten te zetten, waardoor ongeveer drie ton vrij zou komen voor restauratie. Ze stelde als voorwaarde dat de bevolking 100.000 gulden van de in totaal acht ton kostende restauratie op tafel zou leggen. Eind 1992 richtte de schrijver/dichter J.S. Niehoff uit Appingedam de Vereniging Behoud Kerk Heveskes op. “Ik vond dat dit prachtige dertiende eeuwse kerkje niet verloren mocht gaan, het is de enige herinnering aan de drie dorpjes.” Popconcerten, pianorecitals en dia-avonden werden er gehouden om geld bijeen te brengen. Veel particulieren, die in Heveskes hadden gewoond, maakten geld over. Inmiddels is de 100.000 gulden binnen, mede dankzij giften van bedrijven. Er wordt nu een passende bestemming gezocht voor de kerk. De Samenwerkende Bedrijven Eemsmond zagen wel iets in een ontvangstruimte voor gasten, maar schrokken terug voor de hoge exploitatielasten.

Niehoff wil er graag een museum van maken, met voorwerpen en foto's uit de drie verdwenen dorpjes. De kerk kan tevens dienst doen als presentatieruimte voor bedrijven, vindt hij. Voorzitter H.G. de Olde van de Stichting Oude Groninger Kerken, die de kerk in eigendom krijgt, denkt aan verhuur voor culturele doeleinden, zoals feesten, concerten en exposities. Olde: “Het kerkje ligt weliswaar geïsoleerd, maar heeft de attractie van het buitensporige.”

    • Karin de Mik