Ivan Fisher brengt met Bachvereniging een Matthäus vol nieuwigheden; 'Geduld' begeleid door gamba én cello

Concert: Nederlandse Bachvereniging en Jongenskoor St. Bavo Haarlem o.l.v. Iván Fischer m.m.v. Nico van der Meel, Klaus Mertens, Vasiljka Jezovsek, Caroline Stam, Xenia Meijer, Nele Gramsz, Angus Smith en Tom Sol. Programma: J.S. Bach: Matthäus Passion. Gehoord: 24/3 Vredenburg Utrecht. Herhalingen: 25/3 Maastricht; 26/3 Aardenburg; 27/3 Naarden; 29/3 Enschede; 30/3 Utrecht; 31/3, 1, 2/4 Naarden.

De bijna een eeuw oude Matthäus-traditie in ons land blijft zich vernieuwen, iets dat bij de Nederlandse Bachvereniging ook wordt gestimuleerd door elk jaar een andere dirigent te engageren. Dit jaar is dat Ivan Fischer, een 'gewone' dirigent met belangstelling voor de 'authentieke' praktijk die de Bachvereniging nastreeft.

Fischer komt met een opeenstapeling van organisatorische en muzikale innovaties. Dat men aan de ruimtelijke opstelling ziet dat het werk is geschreven voor twee orkesten, twee koren en twee groepen solisten komt vaker voor. Maar ter weerszijden van het lege midden zijn de uitvoerenden door Fischer nog een keer gedraaid, zodat er ook nog een diagonaal van continuo I naar continuo II ontstaat.

De violisten van orkest I zitten nu met de rug naar het publiek toe, de dirigent staat midden achter juist met zijn gezicht naar het publiek toe en de evangelist staat links voor. De solisten treden in het midden, ze zingen echter niet naar het publiek maar naar de uitvoerenden aan de overzijde. Elk van de twee groepen heeft een complete vocale cast, zodat aan de rechterkant Angus Smith, Caroline Stam en Nele Gramsz elk slechts één aria hebben te zingen. Ter compensatie zingen Stam en Gramsz mee in het koor.

Links is er voor de solisten juist weer veel werk: evangelist Nico van der Meel zingt ook de aria O Schmerz en Christusvertolker Klaus Mertens zingt twee aria's: Komm süszes Kreuz en Mache dich mein Herze rein. Dat Mertens daarmee geheel uit zijn rol valt is de bedoeling: Fischer wil juist geen vaste rollen.

Ook puur muzikaal zijn er nieuwigheden: in de aria Geduld werd de gambabegeleiding verdubbeld met de cello, zodat het typische gambageluid wegvalt. Dat gambiste Mieneke van der Velden daarvoor moet oversteken van I naar II is ook al inconsequent. Opvallend was dat de recente gewoonte om de viool-aria's staande te begeleiden, nu door Johannes Leertouwer werd uitgebreid met het staande meespelen van het koraal Bin ich gleich von dir gewichen.

En de fermate - waarbij men naar eigen inzicht de slotnoten wat langer aanhoudt - lijkt door Fischer wel afgeschaft: vrijwel alles klinkt aan het slot zeer kortaf. Kwam het daardoor dat de veelal zo gematigd aandoende tempokeuze gisteren in Utrecht toch een ultrakorte uitvoeringsduur van 2 uur 36 minuten opleverde?

De bedoeling van Fischer is van de Matthäus een intieme gebeurtenis te maken temidden van het publiek. Fischer houdt - afgezien van een aantal wat feller uitgevoerde koorscènes - alles heel klein en helder, maar ook wat braaf en vlak. En de continuo begeleiding klinkt ook erg zacht en zonder accent of versiering. De vrouwelijke solisten zijn alle van een nieuwe generatie, die wel keurig en netjes zingt, maar nog wat weinig persoonlijkheid en engagement vertoont. Vasiljka Jezovsek en Xenia Meijer lijken echter wel veelbelovend.

Zo moet het echte werk komen van de linker heren. Klaus Mertens is niet veel meer dan betrouwbaar. Tom Sol toont tenminste dramatiek en gevoel, iets dat bij Nico van der Meel - een zeer ervaren en unieke evangelist - in zeer ruime mate aanwezig is. Als geheel kon deze Matthäus mij niet beroeren, maar dat kan nog anders worden tijdens de volgende acht uitvoeringen.