Het mannenlichaam: een misvorming? Psychiater A. van Dantzig over The Crying Game

A. van Dantzig: Films - voor gezien getekend. Uitg. Boom, 160 blz. Prijs ƒ 28,50.

Waarom wilde ik een film zien over een man die valt op een vrouw die een jongen blijkt te zijn? De film was door iedereen in mijn omgeving al gezien. Hij heeft maandenlang in de bioscoop gedraaid en ligt nu in de schappen van de videotheek. Ik was juist een boek over film aan het lezen van een psychiater waar deze film, The Crying Game in voor kwam, en die noemde dat wat de geheimzinnige vrouw van de film had 'een misvorming'. Dat vond ik interessant - wie noemt een mannenlichaam nu een misvorming? Zo had ik nog niemand over de film horen spreken. Integendeel, wie enthousiast was over The Crying Game sprak er over als over een soort verlossingstragedie. Ze hadden meegeleefd met iemand die een mysterie had meegemaakt: een vrouw die een man wordt.

En het was ook mysterieus, het ogenblik waarop in de film de vrouw het mannenlichaam bleek te bezitten, tijdens een schot dat hooguit twee seconden duurde maar dat toch het lichaam eindeloos lang van hals tot lies aftastte. Ik wist van tevoren dat het zou gebeuren. Toch was het mysterieus, wat zeggen wil: even tergend als afschrikwekkend. Hoe vertrouwd je door talkshows en documentaires ook bent gemaakt met transseksualiteit - als het ogenblik van de metamorfose zich voor je ogen voltrekt, word je ergens in ingewijd. Een lichaam dat zich prijsgeeft is altijd al opzienbarend, als het je doet herinneren hoe ongelooflijk zoiets ook in werkelijkheid kan zijn tenminste, en als dat lichaam, zonder aan schoonheid in te boeten, een ander geslacht blijkt te hebben dan degene met wie je meeleefde verwachtte, dan gebeurt er iets dat kenmerkend is voor een tragedie: de werkelijkheid valt voor je ogen in tweeën uiteen.

En dus ook je hart, want het is, zeker tot op dit punt, een meeslepende film. Ik begreep in ieder geval heel goed dat de hoofdpersoon van ontzetting begon te braken. De regisseur, Neil Jordan, speelde geen modieus mooi weer met zijn effect.

Hoe zit het

Maar de psychiater had het geslacht van de vrouw een misvorming genoemd. Hij heet A. van Dantzig en heeft Films - voor gezien getekend geschreven, een bundeling korte essays die eerder in het Maandblad Geestelijke volksgezondheid hebben gestaan. Het is een bijzonder en rijk boek, van iemand die “woorden probeert te vinden voor de belevingen en meningen die door het kijken worden gewekt.” Die woorden zijn vrij van het gevreesde psychotherapeutische jargon, ofschoon alle stukken uiteindelijk meer over de ziel gaan dan over de beelden. En als dit boek je iets leert, dan is het dat een psychiater zich om te beginnen afvraagt hoe mensen geworden zijn zoals ze zijn, voordat hij weergeeft welk effect ze op hém hebben. 'Hoe zit het' gaat voor 'hoe ziet het er uit' uit. Het gaat bij Van Dantzig minder om de maker, die zijn drama en zijn beelden zo georganiseerd heeft dat ze je raken, dan om de personages, waar hij doorheen kijkt, alsof ze echte mensen zijn. Dat is op een montere, bijna provocerende manier naïef, en een reden om het boek te willen lezen. Zo serieus wordt film zelden genomen, - Van Dantzig behandelt van alles, behalve de dramaturgie, de scènes, de beelden.

Franciscus

En voor Van Dantzig was het shot waar The Crying Game om draait niet mysterieus, althans hij reflecteert niet op wat het hem voor ervaring bezorgt. Integendeel, hij vraagt zich terstond af wat de brakende walging van de hoofdpersoon betekent. Of Van Dantzig die walging deelt of niet komen we niet te weten.

Eerder in het essay heeft hij de hoofdpersoon al vergeleken met Franciscus, die een lepraleider kuste, ook een daad waar walging aan vooraf moet zijn gegaan. Voor een psychiater moet deze walging, zo beschreven, een van de speciale problemen zijn waar hij voor staat. Hij heeft immers de eed van Hippocrates gezworen die gebiedt dat hij iedereen die hem om hulp vraagt zal helpen, voorzover in zijn vermogen ligt. “Ik hoopte voor hem,” schrijft Van Dantzig over de hoofdpersoon, “dat hij door de mismaaktheid heen zou kunnen kijken, dat de misvorming haar ziel niet onzichtbaar zou maken, maar haar ziel de misvorming.'

Daar is het dus, het gewraakte woord misvorming. Van Dantzig gaat er dus van uit dat de vrouw, Dil, voor de hoofdpersoon zoiets zou kunnen zijn als een stinkende, mismaakte patiënt voor een arts. Iets waar je je over heen moet zetten. En dus beschouwt hij de hoofdpersoon als iemand die 'ergens doorheen' zou moeten kijken. Niet het geslacht is de misvorming, blijkt uit het citaat, maar het feit dat een jongen zo zielsgraag zo'n onweerstaanbare vrouw wil zijn.

Natuurlijk, het kan best zijn dat de vrouwman behandelbaar is; dat ze iemand is door wie je met vrucht heen zou kunnen kijken. Maar de film volgt de emotionele boog van de hoofdpersoon, Fergus. Zijn probleem is helemaal niet dat hij haar zou moeten helpen, maar zij hem. Toch moet hij van haar braken, niet als gevolg van een misvorming, maar van iets mysterieus, iets dat zijn begrip, en vooral: de reactie van zijn eigen lichaam te buiten gaat. Het mooiste lichaam, op een ogenblik dat altijd al 'heilig' is, want het wil zich geven, blijkt mannelijk, en sterk, en in veel opzichten identiek aan dat van hemzelf te zijn. En het verhaal wil dat het uitgerekend deze vrouw is die hem, als enige, zou kunnen helpen bij het belangrijkste dat hem overkomen is. Helpen is iets anders dan behandelen, in dit geval. Fergus moet vergeven worden. Hij heeft namelijk een dood op zijn geweten.

Vijand

Het verhaal van The Crying Game is ingewikkeld, eigenlijk te ingewikkeld voor een tragedie, en zeker voor een stukje als dit. Het komt erop neer dat Fergus, namens de IRA, een gegijzelde Britse soldaat zou executeren. Door dat op het allerlaatste moment niet te doen, heeft hij de terroristische zaak verraden, en is hij een deserteur geworden. De soldaat is desondanks gestorven, en dat is hoe dan ook de schuld van Fergus. Die heeft nu iets goed te maken, en daar hangt zijn leven van af. Dus heeft hij de geliefde van de gestorven soldaat opgezocht, en hij is, nog voor hij heeft kunnen vertellen wie hij is, waarom hij haar opzoekt, verliefd op haar geworden. Ook die verliefdheid is een vorm van verraad - Dil is de vrouw van de vijand. En nu blijkt hij vreselijk te worden aangetrokken door een vrouw die een man is - en dat is zijn tragedie. Het verraad dat hij, uit menselijkheid, heeft gepleegd door de soldaat te laten leven, terwijl diens dood toch zijn werk is, lijkt nu aan hem gepleegd te worden door 'de vijand', en dat dan op seksueel gebied. Toch is hij van de 'vijand' afhankelijk.

Hij kon iets met liefde goedmaken, of beter: zij is degeen die hem zou kunnen verlossen. Was zij werkelijk misvormd geweest, bijvoorbeeld een lepralijder, dan zou het voor Fergus niet zo moeilijk zijn geweest om goed te zijn. Maar het gaat om iets anders dan vereffenen, dit is geen bidprent. Hij komt oog in oog te staan met iets dat hem in zijn onderbuik raakt. Zijn afkeer van het mannenlichaam, juist omdat dat zo mysterieus is, brengt hem in een onmogelijke positie. De vraag of hij, al dan niet na een behandeling, anders tegen dit mysterie aan zou kunnen kijken is volstrekt buiten de orde. Hij wilde de dode die hij op zijn geweten heeft vervangen, hij wilde diens plaats innemen.

Het bijzondere van de film is, inderdaad, dat Fergus zich over zijn walging heenzet. Regisseur Neil Jordan probeert duidelijk te maken dat er iets sterker is dan de diepe verbijstering over de transformatie - en dat is het feit dat Dil degene is die Fergus van zijn schuld kan helpen verlossen. Nogmaals, het verhaal is naar mijn smaak te ingewikkeld, maar uiteindelijk offert Fergus zich op om door Dil vergeven te kunnen worden.

Vergeving

Dit is een religieus verhaal, bijna een verlossingstragedie, dus zo raar is het niet dat Van Dantzig de heilige Franciscus er bij haalde - maar hij miskende in mijn ogen de kracht van Fergus' verlangen naar vergeving. Ironischerwijs haalt Van Dantzig zelfs degene die hulp zoekt en de hulpverlener door elkaar. Dil is degene die Fergus moet aanvaarden. Het drama is zo georganiseerd dat zij dat pas kan als hij zich opoffert.

Mysterieus

Het kan zijn dat een psychiater niet gauw zoiets religieus' als het verlangen naar vergeving en opoffering als een afdoende drijfveer voor gedrag zal accepteren. Voor Van Dantzig is Fergus in ieder geval iemand van wie verklaard moet worden waarom hij walgt na de grote scène. Je hoeft toch niet bang te zijn voor een mannenlichaam, lijkt hij te zeggen. Maar hoeven is het punt niet, als je de speciale werking van deze film wil begrijpen. Die werking is mysterieus, omdat vergeving mysterieus is, iets wat, net als de man-vrouw-metamorfose, eigenlijk buiten het begrip valt.

Het heeft natuurlijk te maken met het idee dat een psychiater over zichzelf heeft, als iemand die zich nu en dan over walging heen moet zetten. In hetzelfde stukje vraagt Van Dantzig zich af of hij ooit een oorlogsmisdadiger zou kunnen behandelen. Ook dan zou hij zich over walging heen moeten zetten. Kunnen we dat, zonder hem, de oorlogsmisdadiger, te veroordelen? Want dat eist de therapeutische houding, zegt Van Dantzig: dat we niet oordelen.

Maar wat als er iemand bij je komt omdat hij wil dat er geoordeeld wordt? Daar gaat The Crying Game in ieder geval om. Fergus ondergaat zijn leven, omdat hij een dood op zijn geweten heeft, als een veroordeling. En degene die hem als enige kan vergeven (wat op een zeer geheimzinnige wijze iets anders is dan 'oordelen over'), blijkt iemand te zijn van wie hij zich onder alle andere omstandigheden af zou wenden.

Dil was de Van Dantzig van deze film, maar dan wel één die het oordeel moest uitspreken, in de vorm van vergeving. Zij is degene bij wie wordt aangeklopt. Curieus voer voor psychologen: waarom moest zij, in de ogen van de psychiater, de misvormde zijn?

The Crying Game is te huur bij de videotheek.

    • Willem Jan Otten