Een hemelsgestel boven de bedstee

Eisinga Planetarium, Eise Eisingastraat 3, Franeker. Tel.: 05170-93070

Er waren mensen die hun vermogen verbrasten. Anderen kropen op hun knieën naar de kerk om vergiffenis voor hun zonden te vragen. In april 1774 brak er lichte paniek uit in Friesland. Op 8 mei van dat jaar zou er een samenstand zijn van de planeten Mercurius, Venus, Mars en Jupiter met de maan in het sterrenbeeld Ram. “Een liefhebber van de waarheid” voorspelde in een boekje dat de planeten op elkaar zouden botsen: “de ontsloping en vernieling van het gantsche zonnestelsel” was nabij. De aarde, de poel des verderfs, zou uit haar baan geraken en onherroepelijk in de zon storten en verbranden. De schrijver bleek een predikant uit Bozum te zijn, Eelco Alta, die studie had gemaakt van sterren- en wiskunde. Gedeputeerde Staten van Friesland besloten alle boekjes in beslag te nemen. Hoewel professoren van de Franeker Universiteit in kranteberichten duidelijk maakten dat er niets te vrezen was, leefde menigeen met angst en beven naar de 8ste mei toe.

Wolkammer Eise Eisinga (1744-1828) uit Franeker, wiens 250ste geboortedag deze maand in Franeker wordt herdacht, verbaasde zich over zoveel onwetendheid over het planetenstelsel. Eisinga was een genie. Op zijn zestiende schreef hij een wiskundeboek en in zijn jeugdjaren had hij alle zons- en maansverduisteringen 40 jaar vooruit berekend. In zijn vrije tijd verdiepte hij zich in de sterrenkunde. Om het volk voor te lichten besloot hij een planetarium in zijn woning te bouwen, waar altijd de ware stand van de planeten en hun loop om de zon waarneembaar zouden zijn. Zeven jaar lang overdacht, tekende, berekende en vervaardigde hij zijn “volledig bewegelijk hemelsgestel”, zoals zijn tijdgenoot professor J.H. van Swinden het kunstwerktuig ooit karakteriseerde.

Aan het plafond van de woonkamer van Eisinga's woning bewegen de zes planeten (de aarde, Mercurius, Venus, Mars, Jupiter, Saturnus; Neptunus, Uranus en Pluto waren nog onbekend) zich na 213 jaar nog steeds in hun ware omlooptijd om de zon. Ook zons- en maansverduisteringen en zonsop- en ondergangen worden tot op de dag en de minuut nauwkeurig aangegeven op het hemelplein, boven de bedstee en de kasten. Eisinga's kunstwerktuig is het oudste, nog werkende mechanische (dat wil zeggen door tandwielen bewogen) planetarium ter wereld. Het mechanisme is opgebouwd uit een radarwerk van eikehouten hoepels en schijven met daarin ruim 10.000 handgesmede spijkers als tanden. De sterrenkundigen waren diep onder de indruk van Eisinga's levenswerk. Het waren dan ook vooral wetenschappers en adellijke lieden die het planetarium bezochten.

Het unieke van het planetarium is dat alles op schaal is nagemaakt, zegt conservator Henk Nieuwenhuis van het planetarium dat als museum is ingericht. “Eén millimeter staat gelijk aan 1 miljoen kilometer in de ruimte. In die 213 jaar is er praktisch niets vernieuwd. Alleen door een bominslag in de Tweede Wereldoorlog moest er een wieltje van Mercurius worden vervangen. Verder is alles authentiek.” De autodidact Eisinga schreef een uitvoerige handleiding voor het onderhoud (schoonmaken en oliën) van het planetarium, dat tot op de dag van vandaag wordt gehanteerd.

Eisinga mag dan veel met hemelse zaken bezig zijn geweest, hij was een eenvoudig en godsdienstig man die met beide benen op de grond stond. Hij was sociaal bewogen en maatschappelijk zeer actief. Zo was hij kerkvoogd en zat hij in de gemeenteraad en het provinciebestuur. In 1787 keerde echter het politieke tij, toen de Pruisen het stadhouderlijk gezag over Friesland herstelden. De patriot Eisinga vluchtte naar het Duitse Gronau. Daar maakte hij schetsen voor een nog groter en mooier planetarium, een cirkelvormig gebouw met een koepelvormig dak, waar aan de binnenkant de sterren zichtbaar zouden zijn. De planeten, inclusief de in 1781 ontdekte planeet Uranus, zouden zich om een grote vergulde bol, de zon, voortbewegen.

Eisinga zond zijn ontwerp naar de Hogeschool te Franeker. Als tegenprestatie voor de bouw van het nieuwe planetarium vroeg hij een vrije terugkeer naar Friesland. Het aanbod werd afgeslagen. “Het lag politiek te gevoelig, niemand wilde zijn vingers branden, al is er in Amsterdam nog wel duizend gulden bijeengehaald”, aldus Nieuwenhuis. Pas in 1795, nadat hij was opgepakt in Visvliet en veroordeeld tot vijf jaar verbanning, keerde Eisinga naar Franeker terug. Hij stierf in 1828, op de hoge leeftijd van 84 jaar.

Voor de viering van de 250ste geboortedag van de vermaarde Franeker komt er een heruitgave van het Planetariumboek van Van Swinden, aangevuld met een levensbeschrijving van de professor. Tevens wordt er een postzegel uitgegeven en komen er handgemaakte zonnewijzers in een beperkte oplage van vijfhonderd stuks op de markt naar een ontwerp van Eisinga uit 1785. Vandaag was er bovendien in Franeker een symposium, waarbij de Russische kosmonaut dr. Georgi M. Gretsjko, die ruimtevluchten maakte met de Sojoez 17-26 en T 14, een inleiding hield. In het Planetarium is vandaag ook een tentoonstelling (t/m oktober) geopend over Eisinga en andere Friese autodidacten en hun ontworpen planetaria en astronomische instrumenten.

    • Karin de Mik