Democratie in Zuid-Afrika staat voor laatste horde

De snelle nadering van de eerste algemene verkiezingen in Zuid-Afrika, die over een maand zullen worden gehouden, is aanleiding geworden voor een reeks confrontaties met groeperingen die om sterk uiteenlopende redenen tegen de afschaffing van het apartheidsbestel zijn. Elke conforntatie is een crisis op zichzelf, en ademloos ondergaat het land een steeds zenuwslopender drama. Tot dusver zijn alle crises zo opgelost dat ze de democratisch gezinde meerderheid in de kaart hebben gespeeld. Maar de zwaarste beproeving moet nog komen.

De dwarsliggers organiseerden zich eind vorig jaar in een coalitie genaamd de Vrijheidsalliantie. Het was een gelegenheidsverbond tussen het Afrikaner Volksfront - zelf een coalitie van meer dan een dozijn blank-extremistische bewegingen die een aparte Afrikaner volksstaat, of thuisland, voor zich opeisen - de Inkatha Vrijheidspartij van Zoeloeleider Mangosuthu Buthelezi, die een zekere autonomie voor de Zoeloes wil, en het in naam onafhankelijke, door het apartheidsregime uitgeroepen 'thuisland' Bophuthatswana van Chief Lucas Mangope.

Volgens opiniepeilingen beloopt de gezamenlijke aanhang voor alle partijen van deze Alliantie waarschijnlijk nog geen tien procent van de 41 miljoen Zuidafrikanen, onder wie vijf miljoen blanken. Maar het gevaar van de Alliantie is haar vermogen het land te ontwrichten.

Het Volksfront, aangevoerd door voormalig commandant van het Zuidafrikaanse leger generaal Constand Viljoen, zegt in staat te zijn een leger van meer dan vijfduizend getrainde reservisten op de been te brengen die bereid zijn voor hun zaak te vechten. Hun droom is een alliantie van Boeren en Zoeloes, een met symboliek beladen pact met hun historische vijanden, Buthelezi's Zoeloe-impi's, om samen voor een gemeenschappelijk doel te vechten.

Bij deze toch al geduchte combinatie voegde zich nog Mangope, wiens leger en politiemacht professioneel zijn getraind en uitgerust door de Zuidafrikaanse strijdkrachten, en die de anti-verkiezingsgezinde alliantie wel van wapens wilde voorzien.

Maar inmiddels is er het een en ander veranderd. De druk van de naderende verkiezingen begon op te lopen. Ambtenaren in Bophuthatswana gingen in staking en eisten dat ze hun pensioen uitbetaald zouden krijgen voordat het thuisland in het overgangsproces zou ophouden te bestaan. Mangope weigerde, en toen zijn regering onder invloed van de staking begon te wankelen riep hij zijn bondgenoten van het Volksfront te hulp.

Een ongeregeld legertje blanke burgerwachten reed het thuisland binnen om de zwarte bondgenoot te steunen. Het was een rampzalige expeditie die begon als een schietfestijn voor de racistische Rambo's en eindigde met hun totale vernedering. Mangope's politie en leger, woedend over het willekeurig doodschieten van ongewapende zwarte burgers, revolteerden en keerden zich tegen het Boeren-invasieleger dat ze hadden moeten helpen. Nadat verscheidene blanke burgerwachten in het stof hadden gebeten, kozen de overigen het hazepad.

De politieke consequenties zijn aanzienlijk. Mangope is afgezet en zijn twee miljoen onderdanen gaan nu enthousiast aan de verkiezingen deelnemen. Generaal Viljoen heeft, vol afschuw over de misdragingen van zijn bende, een afsplitsing geformeerd die aan de verkiezingen meedoet en langs constitutionele weg het streven naar een 'volksstaat'.

Daarmee is het Afrikaner Volksfront gespleten en de militaire dreiging die ervan uitging verminderd. Bovendien is Buthelezi in een isolement geraakt, en voelt ook hij de druk van de naderende verkiezingen toenemen.

Die druk liep nog verder op toen een onderzoekscommissie onder leiding van een gerespecteerde rechter, Richard Goldstone, bewijzen onthulde voor het bestaan van een omvangrijke 'derde macht', waarbij twaalf hoge politie-officieren betrokken waren, onder wie het plaatsvervangend hoofd van de Zuidafrikaanse politie. Deze organisatie heeft in samenwerking met de Inkatha Vrijheidspartij van Buthelezi een groot deel van het politieke geweld aangesticht dat Zuid-Afrika sinds vier jaar teistert en naar schatting al ruim dertienduizend mensenlevens heeft gekost.

Deze onthulling heeft de regering van president F.W. de Klerk in verlegenheid gebracht. Zij heeft namelijk steeds de herhaalde beschuldigingen van het ANC ontkend dat een dergelijke 'derde macht' bestond binnen de para-militaire ordetroepen. Ook werkt het nieuws destabiliserend op een politiemacht waarvan competentie en loyaliteit toch al twijfelachtig waren, en dat in een tijd waarin het land zelf een instabiele overgangsperiode doormaakt.

Maar vooral voor het toch al geschonden imago van Buthelezi zijn de onthullingen vernietigend. Buthelezi is niet alleen premier van zijn thuisland KwaZulu maar ook minister van politie. Daarmee is hij rechtstreeks verantwoordelijk voor het optreden van de mannen die volgens rechter Goldstone wapens hebben gekregen van de illegale Zuidafrikaanse officieren en zich door hen hebben laten trainen voor het opereren in moordeskaders.

Buthelezi ontkent iets van deze streken te hebben geweten, en zelfs dat Goldstones bevindingen op waarheid berusten. Datzelfde deed hij drie jaar geleden toen aan het licht kwam dat de beruchte Zuidafrikaanse Veiligheidspolitie zijn Inkatha Vrijheidspartij een kleine ƒ 250.000,- had betaald voor de financiering van anti-ANC-activiteiten. Buthelezi's ontkenningen zijn weinig geloofwaardig, daar hij de machtigste man in zijn partij is, die zich volgens naaste medewerkers persoonlijk met de kleinste aangelegenheden bemoeit.

Veel Zoeloes zijn verontwaardigd en Buthelezi heeft vooral onder zwarten in de steden opnieuw veel aanhang verloren. Het is twijfelachtig of er nog meer dan een kwart van de zeven miljoen Zoeloes achter hem staan. Hij heeft echter nog een grote achterban onder traditioneel levende dorpelingen, en geniet de steun van de koning der Zoeloes, Zwelithini Goodwill. Daardoor is hij nog altijd een veel geduchter figuur dan de vedergewicht Mangope. Bovendien lijken de onthullingen versterkend te hebben gewerkt op een soort politieke paranoïa die maakt dat Buthelezi nu agressiever dwarsligt dan ooit.

Een openlijke confrontatie lijkt onvermijdelijk - en die zal voor Zuid-Afrika een proef op de som zijn. Of het loopt uit op een bloedbad, of het laatste gezwel wordt uitgesneden.

Net als in Bophuthatswana dreigen de ambtenaren in KwaZulu in staking te gaan voor de uitbetaling van hun pensioenen. ANC-aanhangers die boos zijn omdat ze in het thuisland geen verkiezingspropaganda mogen maken, organiseren een massabetoging voor het recht om campagne te voeren. Intussen is de politie ten prooi aan interne verwarring.

Nog één keer gaat het erom spannen. Zuid-Afrika houdt opnieuw de adem in. Als het deze horde neemt, en dat lijkt mij waarschijnlijk, dan belooft de rest van de weg naar een nieuwe samenleving relatief effen te zijn. Maar niets staat nog vast.