Asieldebat verdeelt PvdA, anderen bepalen het ritme

DEN HAAG, 25 MAART. Het Europese ideaal van de open grenzen moest gisteren in het Kamerdebat over de asielzoekers wijken voor de realiteit van de groeiende stroom vreemdelingen. Uitkijkposten aan de grens, personencontroles achter de grens en een soepel uitzettingsbeleid moeten het beeld wegnemen dat Nederland een aantrekkelijke vluchthaven is.

Een onverwacht groot aantal van 70.000 tot 80.000 asielzoekers heeft veel partijen, vijf weken voor de verkiezingen, naar rechts gedrukt. VVD-leider Bolkestein werd vorige week streng gekapitteld voor toon en inhoud van zijn opmerkingen. Deze week blijkt dat het politiek klimaat rijp was voor de verscherping van het beleid die premier Lubbers in zijn brief aan de Tweede Kamer voorstelt.

Het CDA wilde de VVD rechts inhalen met het pleidooi voor grensposten en hefbomen. De PvdA, doorgaans tegen een hardere aanpak, bood nog amper verzet en ook D66 legde zich neer bij de strengere regels. CD-leider Janmaat vroeg zich af wat hij er nog aan toe te voegen had: hij voelde zich op zijn wenken bediend.

Het CDA worstelde gisteren vooral met zijn ideaal van een verenigd Europa. Van origine zien de christen-democraten de Nederlandse belangen het best behartigd in een federaal Europa, met open grenzen. Maar de stroom asielzoekers brengt het CDA tot twijfel. “Onorthodoxe maatregelen zijn geboren uit de zorg dat Europa nog redelijk ver van de luxe van een vrij verkeer van personen is verwijderd”, zo zei CDA-fractiewoordvoerder J. de Hoop Scheffer. Zolang het verdrag van Schengen - dat een vrij personenverkeer behelst - nog niet in werking is gesteld, moet Nederland weer grensposten oprichten, vindt hij.

Bij het Kamerdebat over Schengen, in juni 1992, was De Hoop Scheffer al erg sceptisch. De CDA-fractie eiste toen instelling van extra vliegende brigades om bij de grens te controleren. Het kabinet voelde er aanvankelijk niets voor, maar nu komen er alsnog extra vliegende brigades. De Hoop Scheffer haalde zijn gelijk. “Vreemd en toch verheugend te constateren dat problemen rond extra leden van de marechaussee als sneeuw voor de zon lijken te zijn verdwenen.” Volgens hem heeft Nederland niet beseft wat het wegvallen van grenzen betekent. Toch stemde de CDA-fractie in 1992 voor Schengen, waar zij nu openlijk aan twijfelt.

Bij PvdA-fractiewoordvoerder M. van Traa voltrekt zich een omgekeerd proces. Hij verzette zich tegen het idee om aan de grens controleposten op te richten. Dit gaat in, zo meende hij, tegen Schengen. Saillant detail is wel dat Van Traa zelf tegen het verdrag van Schengen stemde waarvan hij nu de regels gerespecteerd wil zien. De grote meerderheid van de PvdA-fractie stemde in 1992 overigens voor.

Het was gisteren opvallend vol in het kabinetsvak van de Kamer. Behalve premier Lubbers, de afzender van de brandbrief, waren ook aanwezig de bewindslieden Van Thijn (binnenlandse zaken), d'Ancona (WVC), Heerma (VROM), Dankert (buitenlandse zaken), Kosto (justitie). En ook de ministers Pronk (ontwikkelingszaken) en Hirsch Ballin (justitie) hebben met asielzoekers te maken.

Interne ambtelijke stammenstrijd had er in de afgelopen maanden toe geleid dat voor elke oplossing een probleem werd bedacht en het interdepartementale overleg de contouren van een oorlog in de loopgraven had gekregen. “Het was welletjes, de zaak moest maar eens worden schoongespoten”, zei Lubbers over zijn initiatief om door de barrières van de departementale grenzen te breken. “Er is een spanning tussen onderkennen van problemen en het bestuurlijk handen en voeten geven.”

Maar Wolffensperger (D66) wees Lubbers er op dat hij ook een helder signaal wilde afgeven. “Er is sprake van psychologische oorlogsvoering. Met deze brief moest het beeld dat Nederland aantrekkelijk is voor asielzoekers teniet worden gedaan”. Lubbers gaf toe dat hij ook een “geluid wilde neerzetten”. De boodschap voor asielzoekers luidt: wie geen goede reden kan aanvoeren voor asiel, moet snel vertrekken.

Ondanks de steun voor de brief was er een duidelijk verschil in toon tussen CDA en PvdA. Is het CDA in het kielzog van de VVD gekomen, de PvdA blijft in het defensief. De sociaal-democraten kampen met diverse stromingen in eigen kring; de partij spreekt met vele tongen. Zo zijn er de 'samaritanen' (Pronk, d'Ancona, Van Thijn, Van Traa) die open grenzen voor de asielzoekers willen en de 'schriftgeleerden' (PvdA-voorzitter Rottenberg, Kosto, een flink deel van de fractie, de Rotterdamse burgemeester Peper) die een streng beleid eisen.

De PvdA worstelt met zichzelf sinds Bolkestein het thema van de minderheden in september 1991 aan de orde stelde. Toen vond de PvdA dat het 'taboe' moest worden gehandhaafd. Volgens fractieleider Wöltgens mocht er geen electoraal voordeel worden gehaald en d'Ancona hekelde de woorden van de VVD-leider als “tendentieus en stemmingmakerij”. Een jaar later woedde er echter in de PvdA een ongekend fel debat over de illegalen na harde opmerkingen van Rottenberg die zei dat ze moesten terugkeren naar “daar waar ze thuishoren”. En Kosto verdedigde het uitzettingsbeleid. Hij wilde illegalen “doen verdwijnen”. De ministers d'Ancona en Pronk keerden zich openlijk tegen Kosto en Rottenberg.

Maar bij de kwestie van asielzoekers was er weer een kakofonie van stemmen te horen toen medio vorig jaar het aantal veel groter bleek dan verwacht. Pronk zegt dat Nederland immigratieland moet zijn, Kosto bepleit weer een stringent toelatingsbeleid en partijleider Kok spreekt over een quotum voor economische vluchtelingen. In de Kamer keerde Van Traa zich vorig jaar tegen aanscherping van de Vreemdelingenwet die door Kosto werd verdedigd. Na toezeggingen ging Van Traa alsnog akkoord met de Vreemdelingenwet, waarna PvdA-fractieleden in de Eerste Kamer zich weer verzetten. De PvdA-senatoren gaven hun weerstand op na een marathonzitting, vlak voor de kerst. En vorige week bepleitte Kok één bewindsman voor het asielbeleid. Hij trok het voorstel even later in, terwijl Pronk het een uitstekend idee noemde.

De onenigheid in eigen kring maakt de PvdA 'volgend' in de discussie over de vreemdelingen, waarin andere partijen toon en ritme bepalen. Gisteren schikte Van Traa zich bijna moedeloos in het scherpere beleid. Met verkiezingen voor de deur en de geest van Janmaat in het land kan de PvdA zich geen openlijke ruzie meer permiteren over dit zo gevoelige onderwerp.