Armando

T/m 29 april. Steendrukkerij Amsterdam, Lauriergracht 80. Wo t/m za 13-17.30u. Prijzen ƒ 2300,- (portfolio); andere litho's ƒ 450,- tot ƒ 1350,-. Joods Historisch Museum, Jonas Daniël Meijerplein 2-4, Amsterdam. Dagelijks 11-17u. Geen einddatum bekend.

Chad Gadja is een vijftiende eeuws Aramees kinderliedje dat nog steeds tijdens de Pesach maaltijd, het joodse paasfeest, wordt gezongen. Het lied gaat over een bokje (Chad Gadja) dat de vader voor twee zoeziem heeft gekocht. Het bokje wordt verschalkt door de kat, die op zijn beurt door de hond wordt gebeten, die weer door de stok wordt geslagen. Het vuur verbrandt de stok, het water blust het vuur en de stier drinkt het water op. De slachter slacht de stier, de engel des doods maakt een eind aan het leven van de slachter en God vernietigt tenslotte de engel des doods.

Ondanks het vrolijke, opzwepende ritme heeft Chad Gadja een ernstige ondertoon. Thema is het joodse volk (bokje) dat door God voor twee muntstukken (de stenen tafelen) wordt gekocht. De belagers van de joden zijn Assyrië (kat), Babylon (hond), Perzië (stok), Griekenland (vuur), Rome (water), de Saracenen (stier), de kruisvaarders (slachter) en de Turken die tot 1917 over het huidige Israel heersten of, recenter, de nazi's (engel des doods).

Armando maakte bij Chad Gadja een ontroerende serie zwart-wit litho's. In tien eenvoudige emblemata - beeld en tekst staan hier op afzonderlijke bladen - vertelt hij het verhaal. De kwetsbaarheid van het bokje met zijn dunne pootjes is aangrijpend. De kat, de stier en de slachter zien er dreigender uit. Water, vuur, stok en God zijn teruggebracht tot bijna abstracte, maar toch herkenbare tekens.

Ook de Rus El Lissitzky en de Amerikanen Ben Shahn en Frank Stella maakten al eens illustraties bij Chad Gadja. Lissitzky kreeg hiervoor in 1919 een opdracht van de Jiddische Kulturele Liga in Kiev en Stella voltooide, geïnspireerd door de prenten van Lissitzky, zijn versie in 1984. Beide series waren vijf jaar geleden te zien op een tentoonstelling in het Amsterdamse Joods Historisch Museum. De conservator van dit museum, Edward van Voolen, spoorde Armando aan om dit onderwerp te verbeelden.

Vergeleken met Lissitzky en Stella zijn de zwart-wit litho's van Armando sober en ingetogen. Vorm en inhoud - de verstrengeling van daders en slachtoffers - vertonen een verrassend natuurlijke verwantschap met de rest van zijn (grafische) oeuvre. Vooral de overeenkomst tussen de litho van God en de litho Das Rad, ook bij de Steendrukkerij is te zien, is frappant.

    • Din Pieters