'Veilige landen bestaan niet voor de meeste asielzoekers'

Minister Hirsch Ballin (justitie) wil asielzoekers uit veilige landen uitsluiten van de asielprocedure. Een voorgestelde wetswijziging betekent een aanscherping van de Vreemdelingenwet. Maar, zeggen tegenstanders van het voorstel, 'veilige landen' bestaan niet.

DEN HAAG, 24 MAART. Het is de laatste weken zwaar oproeien tegen de stroom, zeggen de vluchtelingenorganisaties. De berichten over tienduizenden asielzoekers, vliegende brigades van marechaussees achter de grensposten en duizend extra mensen voor het vreemdelingentoezicht hebben de positie van de 'eerlijke asielzoeker' er niet op verbeterd.

“Asielzoekers krijgen steeds meer het nadeel van de twijfel”, zegt VluchtelingenWerk Nederland. De “afkalving van de rechtspositie” van de asielzoekers, zo vreest de organisatie, zal op den duur leiden tot een situatie van “dolende vluchtelingen die nergens bescherming krijgen omdat landen de verantwoordelijkheid op elkaar afschuiven”.

Asielzoekers die straks uit een 'veilig land' naar Nederland komen hoeven er niet meer op te rekenen dat zij tot de asielprocedure worden toegelaten. De wijziging van de Vreemdelingenwet die daarvoor nodig is, beoogt de druk op de asielketen te verlagen; het land van herkomst bepaalt het onderscheid tussen de klassieke asielzoeker en de 'gelukzoeker'. Hoe meer de mensenrechten in een bepaald land worden gerespecteerd, des te zwaarder komt de bewijslast op de schouders van de asielzoeker te rusten. De 'veiligheid' van het land wordt bepaald door de vraag of een inwoner van het land vervolging heeft te vrezen, zo stelt Justitie voor.

Met zijn voorstel sluit minister Hirsch Ballin Nederland aan op de Duitse asielwetgeving. Daar werden het afgelopen jaar de grenzen voor asielzoekers uit veilige landen al gesloten. Eerst ging het alleen om het land van herkomst, later werd de wet verder aangescherpt. Inmiddels worden ook asielzoekers geweerd die via een veilig 'derde land' Duitsland zijn binnengekomen. Een wetsvoorstel van die strekking wordt nu ook in Nederland voorbereid.

Ruim zestig procent van het aantal asielverzoeken komt van personen die via de Belgische of Duitse grens Nederland binnenkomen. In Duitsland bleef het resultaat van de wetswijzigingen niet uit: in het tweede halfjaar van 1993 nam het aantal asielverzoeken af met 56 procent. Een van de voornaamste overwegingen om de Duitsers te volgen is volgens Justitie te voorkomen dat asielzoekers Nederland blijven opzoeken omdat het de gunstigste regeling heeft voor asielzoekers. De verwachting dat de toestroom van vreemdelingen dit jaar groeit is mede gebaseerd op de grote aantallen asielzoekers die in Duitsland geen kans meer maken. De kabinetsplannen om asielzoekers uit veilige landen straks te weren lijken in de Tweede Kamer weinig oppositie te ontmoeten.

Justitie heeft de taak een lijst op te stellen van landen die in de ogen van de internationale gemeenschap 'veilig' zijn; Nederland zal voorlopig uitgaan van de lijst die de Duitsers nu hanteren. Daarop staan naast de EU-landen Roemenië, Hongarije, Tsjechië, Bulgarije, Polen, Slowakije, Gambia, Ghana en Senegal.

Bij de vluchtelingenorganisaties is grote weerstand tegen het voorstel van minister Hirsch Ballin. Algemeen vinden zij dat de beslissing over het asielverzoek van een individu niet uitsluitend gebaseerd mag zijn op de algemene situatie in een land. “Duitsland heeft er bij het vaststellen van de lijst op gelet of een land formeel een rechtsstaat is of niet”, zegt vice-voorzitter mr. J.A. Hoeksma van VluchtelingenWerk Nederland. “Naar de situatie in de praktijk is minder gekeken.” Hij is vooral bezorgd over de positie van de zigeuners. Zigeuners worden volgens de mensenrechtenorganisatie Amnesty International ook in Bulgarije, Hongarije en Tsjechië vervolgd.

“Veilige landen bestaan niet”, zegt P. Catz van Amnesty. De organisatie heeft in de loop van haar bestaan moeten constateren dat er “nauwelijks landen zijn waar geen mensenrechtenschendingen plaatsvinden”. Ook de landen die op de Duitse groene lijst staan kwamen in het Amnesty-jaarboek van 1993 voor. Een ander punt van kritiek van Amnesty is dat Justitie geen enkel criterium heeft gegeven waar een land aan moet voldoen om het stempel 'veilig' te krijgen.

Nederland zal niet helemaal worden afgesloten voor asielzoekers uit veilige landen. Volgens het wetsvoorstel van minister Hirsch Ballin moet een vreemdeling die meent dat hij in zijn eigen land wel gegronde vrees voor vervolging te duchten heeft bewijzen dat voor hem 'bijzondere omstandigheden' gelden. Op die manier, zo was de achterliggende gedachte bij de Duitsers, hoeft het overbelaste apparaat niet meer na te denken over de aanvraag van een Belg of een Zwitser en kan men zich richten op het kansrijkere verzoek van vluchtelingen uit Bosnië of Somalië.

De veilige-landenlijst waarmee Justitie zal gaan werken wordt opgesteld met informatie van verschillende bronnen. Daartoe behoren het ministerie van buitenlandse zaken, dat via ambtsberichten uit de Nederlandse ambassades op de hoogte wordt gehouden van de politieke en mensenrechtensituatie in een land. Verder maakt het departement gebruik van de informatie van Amnesty International, de vluchtelingenorganisatie van de VN (UNHCR) en kranteberichten uit binnen- en buitenland. De UNHCR is niet enthousiast over het veilige-landenstelsel; Amnesty zegt bij voorbaat “absoluut niet van plan te zijn” Justitie te helpen bij het leveren van de landeninformatie, aldus Catz. Gebruikmaking van de openbare rapportages van de organisatie kan ze echter niet verbieden.

De informatie over de politieke, sociale en economische situatie in een groot aantal landen ligt opgeslagen in een computersysteem dat Justitie vorig jaar in gebruik nam om sneller te kunnen besluiten over asielverzoeken. Het systeem, dat dagelijks wordt aangevuld met nieuwe berichten, wordt nu gebruikt bij het horen van asielzoekers en de beoordeling van hun aanvraag. Tientallen feiten uit zijn relaas worden door de ambtenaar van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) met behulp van de computer getoetst. Hoe ziet de vlag van Liberia eruit? Hoe bent u in Nigeria van plaats A naar B gereisd? Op welk station moest u overstappen? Als een antwoord niet klopt, zal er ook twijfel rijzen over het waarheidsgehalte van de rest van het verhaal, erkent een woordvoerder van Justitie. Veelgehoorde kritiek van de vluchtelingenorganisaties is dat ambtenaren zich in de ondervragingen meer richten op het ontdekken van dit soort oneffenheden in het betoog dan op de kracht van de argumentatie van het asielverzoek.

De informatie in de computer bepaalt straks mede welke landen op de groene-landenlijst van Justitie komen te staan. Anders dan in de Bondsrepubliek zal de status van het land - veilig of niet veilig - in Nederland niet in de wet worden vastgelegd, maar bij ministeriële regeling. Daarmee verwacht Justitie sneller te kunnen reageren op actuele ontwikkelingen en een flexibelere lijst op te stellen. Ook daar is Amnesty tegen: een “open discussie” over de samenstelling van de lijst zou daardoor uitblijven. De organisatie vreest bovendien dat politieke motieven een rol zullen spelen bij de beoordeling van de algemene situatie.