Oekraïeners verward, verdeeld en verbitterd naar de stembus

KIEV, 23 MAART. Van opwinding en optimisme waarmee campagnes doorgaans gepaard gaan, is in die voor de Oekraïense parlementsverkiezingen van aanstaande zondag weinig te merken. Van verwarring en verbittering des te meer. De man die nog het meest als geschikte overwinnaar wordt genoemd, is de Chileense dictator Pinochet.

“De kiezers weten niets en begrijpen niets”, zegt Michail Pogrebinski van het onafhankelijke Instituut voor Politieke Studies in Kiev. Uit onderzoek van het instituut blijkt dat vorige week tachtig procent van de ondervraagden nog niet wist op wie te stemmen. De keuze is ook moeilijk. Voor de 450 beschikbare zetels in het parlement hebben zich meer dan vijfduizend kandidaten gemeld. Van hen is slechts één op de tien kandidaat namens een politieke partij. En van die partijen zijn er liefst 28.

De meeste potentiële parlementariërs vertegenwoordigen niet meer dan hun bedrijf, straat of familie, zegt Pogrebinski. En hun gemiddelde niveau is volgens hem “buitengewoon laag”. De oude volksvertegenwoordiging, die nog in de tijd van de Sovjet-Unie is gekozen, blonk met een overmaat aan fabrieks- en boerderijdirecteuren ook al niet uit door kwaliteit. Al met al lijken de eerste vrije parlementsverkiezingen weinig te veranderen aan de crisis waarin de Oekraïne, een land zo groot als Frankrijk met 52 miljoen inwoners, in het derde jaar van zijn onafhankelijkheid verkeert.

De schuld voor die economische en politieke malaise wordt onveranderlijk gelegd bij wat spottend wordt genoemd de 'Partij van de Macht'. Daarmee wordt de oude Sovjet-nomenklatoera bedoeld die na de onafhankelijkheid onbeweeglijk op zijn stoel zou zijn blijven zitten. Inplaats van het landsbelang zouden deze bureaucraten en managers uitsluitend het eigen belang dienen. Hun bewind heeft ertoe geleid dat er in de Oekraïne nog nauwelijks staatsbedrijven zijn geprivatiseerd, dat de waarde van de nationale munt in duizelingwekkend tempo is gedaald en dat tachtig procent van de bevolking onder de officiële armoedegrens leeft. Maar over de ledenlijst van de Partij van de Macht bestaat onenigheid, want niemand beschouwt zichzelf als lid.

Van de partijen die wel als deelnemers aan de verkiezingen zijn geregistreerd, zien het communistisch-socialistische blok en het Interregionale Blok voor Hervormingen van de oud-premiers Leonid Koetsjma en Vladimir Grinjov een 'strategisch partnerschap' met Rusland als oplossing van veel problemen. De economie van de Sovjet-republiek Oekraïne was nu eenmaal met die van Sovjet-republiek Rusland geïntegreerd en de plotselinge scheiding in 1991 is volgens deze partijen catastrofaal gebleken.

Pag.5: Pinochet is populair onder geplaagde Oekraïeners

De aanhang van deze partijen woont vooral in het zwaar geïndustrialiseerde en Russischtalige oosten van het land.

Daartegenover staan de nationalistische partijen, waarvan de inmiddels verdeelde onafhankelijkheidsbeweging Roech de grootste is. Zij willen de band met Rusland juist nog verder verbreken en pleiten voor een op Europa georiënteerde Oekraïne. Hun aanhang woont vooral in het westen. Een brede nationale beweging voor economische hervormingen ontbreekt.

De werkelijkheid van de verkiezingscampagne is door het overweldigend aantal onafhankelijke kandidaten en splinterpartijen minder schematisch dan deze tweedeling suggereert. Illustratief kan misschien een recente verkiezingsbijeenkomst zijn in het plaatsje Zvenigorod, dat bestaat uit enkele modderige straten in kiesdistrict 279. Daar begon de verwarring al op de gang van het ijskoude en donkere Huis voor Cultuur, waar de bijeenkomst was georganiseerd.

De kandidaat van de christen-democratische partij maakte de vertegenwoordiger van de nationalistische beweging Roech uit voor communist. Twee vrouwen gingen de christen-democraat, die zich voor de gelegenheid had gestoken in een vooroorlogs kozakken-uniform, daarop te lijf. Deze sloeg terug met de bekendmaking dat het betreffende Roech-lid voorheen toch echt directeur was geweest van het nabijgelegen museum voor atheïsme. De belaagsters hadden moeite dit feit te verwerken en lieten zich, nog wat nascheldend, met enige tegenzin de zaal binnenleiden.

In de zaal namen links achterin alle vrouwen plaats, veertig in totaal, met hun jassen aan, hoofddoeken om en één met de hond op schoot. De mannen, zeventien in getal, strekten de benen op de eerste rij. Enkelen namen hun bontmuts af toen er een fotograaf voorbij kwam. Op het podium ten slotte zaten de negen kandidaten, slecht zichtbaar in het schaarse licht en nauwelijks verstaanbaar door het ontbreken van een geluidsinstallatie. Om de beurt mochten ze een toespraak houden.

De eerste kandidaat stelde zich voor als lid van de republikeinse partij, fervent anti-communist, oud-gevangene uit Siberië en oud-lid van Roech. Hij somde op: “Ik ben voor herstel van recht en orde, tegen [de Oekraïense president] Kravtsjoek, tegen het opgeven van onze kernwapens en tegen het opgeven van de Zwarte-Zeevloot.” De referenda over het gebruik van de Russische taal en de invoering van een dubbel staatsburgerschap, die zondag op de Krim en in de oostelijke mijnstreek tegelijk met de verkiezingen worden gehouden, zijn volgens hem “een grote schande”.

De volgende kandidaat was naar eigen zeggen voorgedragen door de werknemers van de kolchoze en van de kippenfokkerij, waar een groot deel van de bevolking haar brood verdient. “Ons maandloon is 60.000 karbovanets. De prijs van een doodskist bedraagt al 1 miljoen karbovanets. We kunnen niet eens ons eigen overlijden meer betalen”, zo vatte hij de ernst van de situatie samen. De kandidaat bepleitte als oplossing “hogere lonen en lagere prijzen”.

Als derde volgde een 28-jarige man van de sociaal-nationalistische partij die naar hij zelf zei beslist niet nationaal-socialistisch was en die aankondigde de orde te zullen herstellen en “de mafia te zullen vernietigen”. Zo ging het door van vier uur 's middags tot aan het avondeten. Toen moesten de toehoorders naar huis.

Alle inspanningen ten spijt is het mogelijk dat de eerste vrije parlementsverkiezingen in de Oekraïne een onvolledig parlement of zelfs helemaal geen parlement zullen opleveren. De kieswet, die nog door het oude parlement is aangenomen, bepaalt dat een kandidaat in zijn district ten minste de helft van de stemmen moet halen bij een opkomstpercentage van ten minste 50 procent. Met vaak meer dan tien kandidaten per zetel en de mogelijkheid dat kiezers in de tweede ronde op 10 april tegen beide overgebleven kandidaten stemmen, is dit een hele opgave. Politiek onderzoeker Michail Pogrebinski schat dat van de 450 beschikbare parlementszetels er uiteindelijk honderd onbezet zullen blijven.

President Kravtsjoek heeft al laten doorschemeren dat hij in dat geval overweegt het oude parlement te laten aanblijven of per decreet te gaan regeren. De verkiezingen voor zijn eigen ambt, die voor juni op het programma staan, zou hij dan afgelasten. Indien meer dan honderdvijftig kiesdistricten geen winnaar opleveren, is het vrijwel zeker dat de president zulke maatregelen zal nemen: het nieuwe parlement beschikt in dat geval namelijk niet over het quorum dat volgens de grondwet voor besluitvorming nodig is.

Een politieke crisis als deze zou volgens Pogrebinski niet het slechtste scenario zijn voor de Oekraïne. Integendeel: hij verwijst naar Chili, waar dictator Pinochet op ondemocratische manier de economie tot grote bloei heeft gebracht. En daarna heeft de sterke man veel van zijn macht weer overgedragen aan een democratisch gekozen regering. Hoewel Pinochets methode mensenlevens heeft gekost, kan de Chileense generaal zich in de Oekraïne in een grote populariteit verheugen. In verschillende gebouwen hangen posters met zijn portret, in kranten worden zijn prestaties geprezen en op straat klinkt een algemeen verlangen naar orde zoals Pinochet - altijd wordt juist hij als voorbeeld genoemd - die in zijn land heeft gebracht.

“Helaas heeft de Oekraïne niemand van het kaliber Pinochet”, zegt Pogrebinski. Maar dat is niet iedereen met hem eens. Luister naar het koosnaampje van de Oekraïense president dat in Kiev overal de ronde doet: Pinotsjoek.