Ontreddering in Zuid-Soedan

In Nairobi worden er momenteel besprekingen gevoerd tussen de Soedanese regering en de verschillende facties van de rebellenbeweging SPLA, die in het zuiden van Soedan actief is. Het SPLA is verdeeld. De regering in Khartoum probeert de diverse rebellenfacties tegen elkaar uit te spelen.

LER, 19 MAART. “Commandant Paulino is een analfabeet. Hij is een middeleeuwse krijgsheer die de idealen van het SPLA niet begrijpt.” Commandant Peter verbergt zijn minachting niet voor zijn collega in het Soedanese Volksbevrijdingsleger (SPLA). Paulino in de regio Boven Nijl geeft de leiding van het SPLA kopzorgen. Zonder overleg met zijn oversten beslecht hij met harde hand lokale conflicten en onderhoudt hij gespannen relaties met buitenlandse hulpverleners. Maar de SPLA-top kan weinig invloed uitoefenen op deze onvoorspelbare bush-commandant. Het is moeilijk om een moderne oorlog te voeren in het uitgestrekte en ruwe Zuid-Soedan, waar geen noemenswaardige infrastructuur bestaat en waar eeuwenoude regionale en tribale sentimenten de verhoudingen tussen bewoners blijven bepalen.

Binnen het SPLA bestaan meer commandanten zoals Paulino. In de zuidelijke regio Equatoria opereert commandant William Nyuon. Tot eind 1991 was hij de rechterhand van SPLA-leider John Garang, waarna hij overliep naar de afgesplitste factie van Riëk Machar. De ongeletterde en gevreesde Nyuon is een oncontroleerbare krijgsheer die bovenal zijn eigen belangen nastreeft. Zijn haat tegen Garang en diens Dinka-stamgenoten drijft hem in zijn strijd. Hij valt ontheemde Dinka's aan en accepteert wapens van de vijand om zich te kunnen wreken op Garang. Op deze wijze saboteert hij initiatieven van zijn nominale baas Riëk Machar om tot een verzoening te komen met de factie van Garang.

Zuid-Soedan is vermoedelijk het meest onderontwikkelde gebied van Afrika. Het wegennet is onverhard en verandert na zware regenval in een ondoordringbare modderpoel doorkruist door wild stromende rivieren zonder bruggen. De dorpjes en stadjes tellen slechts enkele stenen gebouwtjes en ze liggen geïsoleerd in moerassen of op eindeloze savannes. Telefoon en andere verbindingen tussen deze lokaliteiten hebben nooit bestaan. Zonder onderwijs en medische verzorging leeft de meerderheid van de Zuidsoedanezen, zoals hun voorvaders deden, zonder kennis van de buitenwereld.

De Soedanese verzetsstrijders slaagden er sinds het begin van de oorlog in 1955 niet in de bevolking te verenigen. De overeenkomsten tussen de zwarte Zuidsoedanezen onderling manifesteren zich alleen in de confrontatie met het gearabiseerde en islamitische Noord-Soedan. In de door de rebellen gecontroleerde gebieden wordt de bevolking niet georganiseerd, zoals bij voorbeeld de opstandelingen in Eritrea destijds deden. Er zijn geen politieke campagnes en afgezien van de verstrekking van buitenlandse hulp worden de bewoners aan hun lot overgelaten. In het algehele klimaat van ontreddering laat de bevolking zich niet inspireren door moderne idealen als bevrijding en emancipatie maar valt terug op primitieve tribale en regionale sentimenten. Krijgsheren als Paulino en William Nyuon ontlenen daaraan hun macht.

De intellectuele en beminnelijke guerrillaleider Riëk Machar en de militair briljante John Garang oefenen steeds minder invloed uit op de bevolking die ze willen bevrijden. Militieleden met een geweer om het naakte lichaam vallen stamgenoten of leden van naburige stammen aan, in een strijd voor weidegronden, vee, drank of vrouwen. Lage SPLA-soldaten of ongeletterde commandanten raken verwikkeld in deze tribale, intertribale of regionale conflicten. De bevrijdingsstrijd in Zuid-Soedan is goeddeels teruggevallen in eeuwenoude patronen. Zonder het ingrijpen van de buitenwereld was het Zuidsoedanese verzet vermoedelijk al gedegenereerd tot een gewapende anarchie zoals in Somalië.

Tot grote ergernis van de bondgenoten van het SPLA verdween in de laatste drie jaar de oorlog met het noorden steeds meer naar de achtergrond. Gebruikmakend van de interne verdeeldheid binnen het Zuidsoedanese verzet slaagde het Soedanese regeringsleger er de afgelopen twee jaar in overwinning op overwinning te behalen. Het schrikbeeld van een expansief, fanatiek islamitisch leger aan de grenzen van Oeganda, Kenia, Ethiopië en Eritrea heeft de buurlanden, samen met Amerika, in actie gebracht. Ze organiseerden de laatste maanden vredesbesprekingen tussen de SPLA-facties in Washington en Nairobi. Niet zozeer een vredesverdrag met de Soedanese regering alswel een akkoord tussen de rebellen onderling genoot de hoogste prioriteit.

De Oegandese president Yoweri Museveni heeft extra reden bezorgd te zijn over het verloop van de oorlog. Het Soedanese leger heeft in de Zuidsoedanese stad Juba enkele milities met leden van stammen uit Noord-Oeganda onder zijn hoede. Als de Soedanese regeringstroepen de grens met Oeganda bereiken, mogen deze milities hun strijd met Museveni hervatten. De Noordoegandese rebellen van de occulte Lord's Resistance Army ontvingen naar verluidt in de afgelopen weken al wapens van Khartoum. Na jaren van inactiviteit voerden deze strijders van God vorige maand hun acties opvallend snel op.

Onder buitenlandse druk, door nieuwe wapenleveranties en na een overwinning bij de rivier de Kit, heeft het SPLA de afgelopen maand het tij gekeerd: de kans op een grote nederlaag is geweken. Het is nu de Soedanese president Omar el-Beshir die in moeilijkheden raakt. Zijn heilige belofte om nu echt het SPLA definitief te verslaan, bleek opnieuw een loze belofte. In zijn regime bepleit een extremistische vleugel afscheiding van het zuiden, opdat de fundamentalisten hun missie-activiteit tenminste onbekommerd in het noorden kunnen uitvoeren. De Soedanese regering loopt het risico van een staatsgreep als de oorlog zich nog veel langer voortsleept. Daarom leek het aanvankelijk alsof Beshir zich soepeler opstelde en stemde hij erin toe deze week naar Nairobi af te reizen voor vredesoverleg. Maar inmiddels is de Soedanese president weer teruggereisd naar Khartoum zonder gesproken te hebben met de leiders van het SPLA.

    • Koert Lindijer