Succes van de 'domino-benadering'; Redman en Tsjoerkin: chirurgische diplomatie in Bosnië

Lord Owen en Thorvald Stoltenberg mogen er vandaag in Washington bij zijn als de Bosnische Kroaten en de moslims een federatie aangaan en in principe een punt zetten achter hun oorlog. Maar de echte ceremoniemeesters zijn Charles Redman en Vitali Tsjoerkin, het nieuwe Amerikaans-Russische onderhandelingsduo dat met chirurgische diplomatie in één maand meer resultaten heeft geboekt dan hun voorgangers in een onderhandelingsproces van bijna drie jaar.

Ontwikkeling één: vandaag ondertekenen in Washington de Bosnische moslims, de Bosnische Kroaten en de Kroaten twee documenten; het ene is de grondwet van een moslim-Kroatische federatie in Bosnië, het tweede bevat de principes van een confederatie tussen die Bosnische federatie en Kroatië. De akkoorden zijn in een maand tot stand gebracht door intensief overleg onder auspiciën van de Amerikaanse diplomaat Charles Redman.

Ontwikkeling twee: dinsdag begint in de Russische ambassade te Zagreb overleg tussen de Kroatische regering en vertegenwoordigers van de Krajina, het door de Kroatische Serviërs beheerste deel van Kroatië. De besprekingen zijn het resultaat van de inspanningen van de Russische onderminister Vitali Tsjoerkin.

De twee doorbraken zijn de jongste in een reeks die op 17 februari begon met het ontzet van Sarajevo: toen zwichtten de Bosnische Serviërs, onder druk van Rusland, voor het NAVO-ultimatum van 9 februari. Ze trokken hun zware wapens uit de Bosnische hoofdstad terug of plaatsten ze onder controle van de VN-vredesmacht. Kort daarop stemden de Serviërs, eveneens onder druk van de Russen, ook toe in de heropening van het vliegveld van Tuzla.

In één maand is er niet alleen een gedetailleerde overeenstemming bereikt over de nieuwe Bosnische federatie - inclusief haar nieuwe grondwet - en de confederatie met Kroatië, maar is ook de oorlog tussen de moslims en de Bosnische Kroaten beëindigd en is een troepenscheiding tot stand gebracht aan een front waarlangs een jaar lang hevig is gevochten tussen moslims en Kroaten.

Nog lang niet alle problemen zijn opgelost, maar in Mostar en Centraal-Bosnië heerst vrede, net zoals in het de facto gedemilitariseerde Sarajevo. Bovendien: de resterende problemen zijn er een stuk overzichtelijker op geworden.

Twee jaar en negen maanden hebben Europese trojka's, EG-bemiddelaar Carrington, het duo Owen-Vance en het duo Owen-Stoltenberg hun tanden stukgebeten op de crisis - zonder verder te komen dan vredesregelingen die het niet haalden, bestanden die werden gebroken en vredesconferenties die mislukten.

Dat Redman en Tsjoerkin wèl snel resultaat boeken heeft een aantal redenen. Een belangrijke factor is dat zij de betrokken partijen de samenhang tussen de talrijke problemen in ex-Joegoslavië hebben opgedrongen. Bovendien zijn Redman en Tsjoerkin - vertegenwoordigers niet van tandeloze internationale instanties maar van èchte grote mogendheden - erin geslaagd het vertrouwen van de partijen te winnen en hen daardoor tot concessies te bewegen. Dat vertrouwen hebben hun voorgangers in het vredesproces nooit gekregen.

De crisis in ex-Joegoslavië bestaat uit een reeks conflicten die onderling samenhangen: er is het drievoudige conflict in Bosnië (tussen de moslims, Kroaten en Serviërs), er is het tweevoudige conflict in Kroatië (tussen de Kroaten en de Kroatische Serviërs uit de Krajina), er is het probleem van de betrokkenheid en de belangen van Servië, en er zijn op de achtergrond de conflicten in en om Kosovo en Vojvodina. Die conflicten - zeker die binnen Bosnië en Kroatië - kunnen niet los van elkaar worden gezien. De bemiddelaars Owen, Vance en Stoltenberg zagen die samenhang wel, maar zijn er nooit in geslaagd die in een coherente benadering in de onderhandelingen te vertalen.

Redman en Tsjoerkin zijn bezig daar wèl in te slagen. Zij gaan dan ook anders te werk dan hun voorgangers. Owen en Vance, en later Stoltenberg, hebben steeds over een alles- en iedereen omvattende Bosnië-regeling met alle drie de strijdende partijen en hun 'beschermheren' in Belgrado en Zagreb gepraat. Redman en Tsjoerkin echter hebben het ene conflict van de andere geïsoleerd, in een poging dit apart op te lossen, en tegelijkertijd de voorwaarden geschapen voor de oplossing van het volgende probleem: de Krajina.

Waar Owen, Vance en Stoltenberg teveel hooi ineens op hun vork namen, volgden Redman en Tsjoerkin, zoals de laatste het heeft uitgedrukt, de 'stepping stone benadering'. “Er is geen oplossing in Bosnië mogelijk zonder een regeling van het probleem-Krajina”, zei Tsjoerkin eergisteren, en dat was een trefzekere conclusie.

Zo wisten de Amerikanen het conflict tussen de moslims en de Bosnische Kroaten te isoleren van de andere Bosnische conflicten. Zij brachten dat tot een (federatieve) oplossing en boden Kroatië de kans de relaties met het toekomstige Bosnië te regelen. De tactiek van de Amerikanen bestond er uit om het conflict van beide partijen met de Serviërs voorlopig te negeren: de Serviërs (in Servië, Bosnië en Kroatië) werden op een parallel spoor onder druk gezet door Tsjoerkin - in nauwe coördinatie met Redman.

Het resultaat is een doorbraak die vandaag in Washington wordt bekrachtigd en die op zijn beurt belangrijke gevolgen voor het onderhandelingsproces heeft. De Bosnische Serviërs worden gedwongen kleur te bekennen: zij moeten hun standpunt over de moslim-Kroatische federatie bepalen. Het is niet waarschijnlijk dat ze zich daarbij aansluiten, tenzij ze binnen die federatie een speciale band met Servië mogen aangaan - waar de moslims mordicus tegen zijn. Of dat betekent dat de Bosnische Serviërs zich na een territoriaal akkoord met de moslims en de Kroaten bij Servië zullen mogen aansluiten is de vraag, maar wàt ze ook besluiten, de vrede is in Bosnië dichterbij gekomen.

Door het akkoord van Washington en de daaruit resulterende druk op de Bosnische Serviërs worden ook - in nog sterkere mate - de Kroatische Serviërs tot actie gedwongen: zij zijn in het gedrang gekomen door het fait accompli van de moslim-Kroatische vrede. Kroatië ziet zich immers in principe met onmiddellijke ingang verlost van de oorlog tegen de Bosnische moslims, een energie-, geld- en manschappen-verslindend probleem. Zagreb krijgt nu de handen vrij en kan zich concentreren op het probleem van de Kroatische Serviërs in hun 'republiek' Krajina.

Sinds januari 1992 is de oorlog om de Krajina 'bevroren' in een status quo waarin het akkoord van Washington nu verandering dreigt te brengen. Als straks ook met de Bosnische Serviërs een regeling wordt afgesproken dreigen de Kroatische Serviërs in de Krajina geheel geïsoleerd te raken. Dat vooruitzicht heeft hen ertoe gebracht in te stemmen met besprekingen met Kroatië, onder auspiciën van de Russen. Deze ontwikkelingen kunnen op hun beurt weer bijdragen tot de normalisering van de relaties tussen Kroatië en Joegoslavië (Servië en Montenegro).

Waar Owen, Vance en Stoltenberg zich vooral concentreerden op de problemen in één land met drie partijen, Bosnië, concentreert het duo Redman-Tsjoerkin zich op het ogenblik op twee onderling samenhangende problemen in twee landen (Bosnië en Kroatië) tegelijk. Dat compliceert de zaak enerzijds, want bij die twee problemen zijn vijf partijen betrokken: de Bosnische moslims, Serviërs en Kroaten, de Kroaten en de Servische Kroaten. Maar het is anderzijds in die situatie ook makkelijker één of twee partijen te manipuleren en te isoleren - en dat is wat Redman en Tsjoerkin met de Serviërs in Bosnië en in Kroatië hebben gedaan: de eersten moeten definitief hun toekomst bepalen, de tweeden moeten actie ondernemen - onderhandelen - om nog iets van hun belangen te redden.

De oorlog in ex-Joegoslavië begon midden 1991 als een omvallende reeks domino's: op de oorlog in Slovenië volgde die in Kroatië, die in het voorjaar van 1992 werd gevolgd door die van de Serviërs tegen de Kroaten en de moslims in Bosnië en die van de Kroaten en moslims in Bosnië onderling. Het lijkt erop dat de vrede in ex-Joegoslavië eveneens als een omvallende reeks domino's begint: op de vrede tussen de Kroaten en de moslims in Bosnië kan, als het meezit, die tussen de Kroaten en de Serviërs volgen, in Kroatië èn in Bosnië.

Het is moeilijk de ontwikkelingen in de naaste toekomst te voorspellen. De recente doorbraken zijn ook niet alleen het resultaat van de nieuwe benadering van Redman en Tsjoerkin: oorlogsmoeheid, de economische uitputting van Servië en de kwetsbaarheid van Kroatië voor druk uit het buitenland spelen eveneens een rol. Maar de doorbraken van de afgelopen maand lijken de conclusie te wettigen dat de tandem Redman-Tsjoerkin met hun 'domino-benadering' de formule heeft ontdekt waarnaar hun voorgangers zo lang hebben gezocht.

    • Peter Michielsen
    • Robert van de Roer