Een verhouding met een oervrouw; J.M. Coetzee maakt van Dostojevski een romanfiguur

J.M. Coetzee: The Master of Petersburg. Secker & Warburg, 250 blz. Prijs ƒ 35,45 (geb.)

Samen met André Brink redigeerde J.M. Coetzee in 1986 A Land Apart, een bloemlezing van korte verhalen uit Zuid-Afrika. Dat twee zo fundamenteel verschillende schrijvers samen één boek konden maken, ook al komen ze er zelf beleefdheidshalve niet in voor, blijft verbazen. Werelden apart: waar Brink breedvoerig is, stellig, druk bezig met de Zuidafrikaanse politiek, en (over)expliciet toont Coetzee zich een sobere, ingetogen, suggestieve schrijver van romans die tijdloos zijn, en die zich slechts min of meer toevallig in Zuid-Afrika afspelen. Liever dan partijdige of moraliserende romans te schrijven over de talrijke kwesties die zich voordoen in zijn geboorteland verkiest Coetzee de subtiele allegorie, die uiteindelijk (zowel psychologisch als filosofisch) dieper gaat dan een rechtstreekse weergave. Morele dilemma's en machtsconflicten zoals die spelen in een postkoloniale cultuur zijn niet essentieel anders dan de drama's waar Romeinen, Grieken, Duitsers, Chinezen of Joegoslaven mee te maken kregen; Coetzee heeft het talent de situatie van zijn land literair te verbreden tot het universeel-menselijke. Hij is, en dat is merkbaar in zijn romans, een bewonderaar van Beckett en leeft even teruggetrokken als hij deed. Correspondent Allister Sparks kon nauwelijks tot hem doordringen toen hij Coetzee in 1983 interviewde wegens de toekenning van de Booker Prize voor de sublieme roman Life & Times of Michael K.

Taalkundige John M. Coetzee (Kaapstad, 1940) is universitair docent letterkunde en toneel, studeerde in Engeland en Amerika, spreekt vloeiend Nederlands, Duits, Frans, Afrikaans en Engels - dat is zo ongeveer alles wat we van hem te weten mogen komen. De belangrijkste Zuidafrikaanse literaire prijs, de CNA Award, kreeg Coetzee voor Waiting for the Barbarians (1980) en voor het schitterend verfilmde In the Heart of the Country (1977). Mogelijk mede doordat niet de juiste vertalers zich met zijn zo fragiele werk bezighielden, is dat in het Nederlands, met uitzondering van IJzertijd uit 1990, niet meer leverbaar. Uitgeverij Ambo heeft nog niet besloten zijn nieuwe roman uit te geven - heren uitgevers, er is een auteur van wereldformaat in de aanbieding.

Die nieuwste roman speelt in Rusland, 1869: The Master of Petersburg. In Age of Iron, een naar de keel grijpend verhaal over een doodzieke vrouw die met een alcoholistische zwerver een wonderlijke band aangaat, kwam Coetzee dichter bij een realistische beschrijving van de Apartheid dan ooit. Het lijkt wel of hij met The Master of Petersburg geschrokken een grote stap terug zet, tenzij we Petersburg moeten lezen als Johannesburg, maar dat is niet vol te houden.

“I write perversions of the truth. I choose the crooked road and take children into dark places. I follow the dance of the pen,” laat Coetzee zijn hoofdpersoon, een oude schrijver, zeggen aan het eind van zijn nieuwe roman. Die schrijver heet Dostojevski. Voor zijn boek gebruikte Coetzee historische feiten, Dostojevski's biografische gegevens én zijn roman Boze geesten (1872), die hij vervolgens 'pervers' verstrengelde, veranderde, en aldus tot onwaarheid en een nieuw literair werk maakte. Boze geesten was Dostojevski's literaire verwerking van een feitelijke gebeurtenis: een jongeman met sympathieën voor de revolutionaire beweging rondom terrorist Netsjajev wordt vermoord gevonden.

Oervrouw

In The Master of Petersburg maakt Coetzee Pavel, de stiefzoon tot slachtoffer. De stiefvader Dostojevski keert zelf van zijn verbanningsoord (speelschulden!) in Duitsland naar St. Petersburg terug om de waarheid omtrent Pavels dood te achterhalen. Coetzee's Dostojevski neemt zijn intrek in de pensionkamer waar de inmiddels al begraven Pavel woonde, en probeert hem zo ver dat gaat terug te halen door zijn kleren aan te trekken, zijn geur op te sporen, en in zijn bed te liggen. Geleidelijk, in akelig dreigende gesprekken met politie-officier Maximov en met de radicale, als vrouw vermomde Netsjajev komt Dostojevski achter deeltjes van de waarheid, zonder ooit precies de toedracht van Pavels dood te weten te komen. Maar misschien ook zoekt hij meer naar Pavels drijfveren en diens onbeholpen probeersels op literair gebied, meer naar kwade geesten, duivels, spoken, dode zielen - Coetzee spéélt met Russische romantitels - en meer naar Pavels hospita en haar dochtertje. Het ontrafelen van raadsels rondom Pavels dood, het bekvechten over het wraakzuchtige Netsjajevisme en het strafkamp van de schrijver zelf, de eeuwige strijd tussen vaders en zonen, of de beschrijving van de ellendige leefomstandigheden van de armen in St. Petersburg zijn niet belangrijker dan de erotische verhouding van Dostojevski met hospita Anna, een soort oervrouw, en haar dochtertje Matryosha. De manier waarop de schrijver willens en wetens, pervers, met een gruwelijk pessimistisch verhaaltje de blik van het meisje op de wereld beschadigt is onvergeeflijk, onvergetelijk.

Zo hebben we te maken met een on-Coetzee-achtige roman: voor zijn doen breedvoerige politieke redeneringen (zij het dan inmiddels historische), en dwingende erotische fantasieën en geile vervoeringen. De trouwe lezer blijft in lichte verwarring achter. Maar niet zonder stilistische genietingen. De opvallend talrijke vergelijkingen van de oude schrijver met een dier - stier, wolf, schildpad, hond - zijn niet helemaal duidelijk geworden, maar iemand beschrijven als 'dry, dry as a butterfly's wing' is van een schitterende eenvoud. Soms echter zijn Coetzee's taalspelletjes te gemaakt, maar dan maakt hij dat ogenblikkelijk goed: “Murderous tenderness, tender murderousness. Love turned inside out like a glove to reveal its ugly stitching.”

Rusland is synoniem met pijn, 'A Russian life; a life inside Russia, or with Russia inside me'. Is het toeval dat Coetzee uitgerekend Dostojevski, dat politieke literaire dier heeft gebruikt voor zijn nieuwste boek? En wat te denken van de slotregels in The Master of Petersburg: “'They pay him lots of money for writing books', said the child [-]. What they failed to say was that he had to give up his soul in return. Now he begins to taste it. It tastes like gall”. En zo blijft Coetzee toch de meest intrigerende schrijver van Zuid-Afrika. “Let me tell you then: reading is being the arm and being the axe and being the skull.”

    • Margot Engelen