De Klerk steekt zijn teen in het water van onverschillig Soweto

SOWETO, 18 MAART. President De Klerk kreeg gisteren een appel van een zwarte vrouw op een markt in Soweto. Hij hield de appel omhoog en sprak van een teken van “de nieuwe geest van vriendschap” in Zuid-Afrika.

Van kleine gebaren moest de leider van de Nationale Partij het gisteren hebben, want grote reacties bleven uit. Soweto, de bakermat van de zwarte opstand tegen het apartheidsbewind, liep niet uit - noch om hem toe te juichen, noch om hem weg te jagen. Soweto kon het gewoon niets schelen.

Vooraf werd De Klerks eerste bezoek aan het township ten zuidwesten van Johannesburg gezien als de grote proef. Als hij hier niet vrijuit kon proberen het zwarte electoraat te bereiken, wat houden 'vrije en eerlijke verkiezingen' in Zuid-Afrika dan in? Op zijn rondtocht door het land is De Klerk al meerdere malen in zwarte woongebieden tegengehouden door ANC-demonstranten. Zijn naaste medewerker heeft zelfs een steen die De Klerk in Kimberley op het hoofd had getroffen, als intimidatie-trofee bewaard.

Als Kimberley al zo reageert, hoe zou de politieke hoofdstad van zwart Zuid-Afrika De Klerk dan ontvangen? Het bezoek was dan ook met geheimzinnigheid omgeven. Het enige wat de NP tevoren bekendmaakte, was dat het zo'n anderhalf uur zou duren en een lunch met inwoners bevatte. De bedoeling was duidelijk: De Klerk zou een teen in het koude water steken, om te zien of hij hier later wellicht een bad komt nemen.

Een paar omstanders keken nieuwsgierig toe en wat taxi's bleven stilstaan, toen de presidentiële Mercedes de eerste keer bij een rijtje winkels stopte. De KLerk ging een winkel binnen en schudde een bloemist de hand. Hij kwam weer naar buiten en pakte de microfoon. “Ik ben niet meer de blanke president van de blanke mensen”, klonk het uit de luidspreker. “Ik ben een Zuidafrikaanse leider voor alle Zuidafrikanen. De Nationale Partij is er voor alle Zuidafrikanen. Wij hebben de apartheid vermoord en begraven.” De Klerk schudde de lokale zwarte NP-kandidaat de hand en verdween weer in de auto. Niemand had geklapt en de chauffeurs van de minibusjes raakten ongeduldig door de verkeersopstopping.

De volgende tussenstop was een markt in de wijk Dube. Marktkooplieden en bezoekers knikten hem welwillend toe en schudden zijn uitgestoken hand. Een zwarte jongeman van 22, die op een afstand stond toe te kijken, zei dat hij erover dacht op De Klerk te stemmen. “De NP is geen slechte partij. Ze zijn tenminste niet betrokken bij geweld.” En het ANC? “Dat kan ik je niet zeggen. Ik ben erg bang.”

Op deze 'verborgen kiezers' hoopt De Klerk: de inwoners van de townships die tegenover geen enkele opiniepeiler hun voorkeur zullen duidelijk maken, uit angst voor represailles van de ANC-comrades in de buurt. Tot nu toe scoort de NP met haar apartheidsverleden laag onder het zwarte electoraat, dat uit 16 van de 22 miljoen kiezers bestaat. Maar van 26 tot en met 28 april, zo hoopt de partij, zullen veel zwarten in het stemhokje wraak nemen op de zwarte politieke partijen die hen in de loop der jaren hebben geïntimideerd. Daarom ook legde De Klerk in Soweto in zijn toespraakjes op straat er zo de nadruk op dat de stem geheim blijft. Lucas (36) zag de FW-roadshow aan, maar gaf de president weinig kans. “Ik mag De Klerk, ik geloof dat hij werkelijk is veranderd. Van zijn partij weet ik dat niet. Maar de aspiraties van de meerderheid in dit land zijn anders. Het gaat nog jaren duren voordat we elkaar politiek accepteren.”

De Klerk eindigde zijn bliksembezoek met een lunch in een tent, die op een grasveld achter hekken was opgesteld. De meeëters waren vooral NP-kandidaten van alle huidskleuren, gekleed in partij-t-shirts en met partij-petten op. Sommige bezoekers begonnen voorzichtig te dansen, toen iemand om de een of andere reden het erotische 'Je t'aime, moi non plus' van Serge Gainsbourg had opgezet. Ook dat was een doorbraakje: onder het puriteinse bewind van de NP kon dergelijke muziek voorheen niet worden gehoord.

In Soweto bleek opnieuw dat De Klerk voor de bijna onmogelijke taak staat om in deze 'bevrijdingsverkiezingen' zijn partij te slijten aan het zwarte electoraat. Het was al heel wat dat de blanke president van Zuid-Afrika ongestoord anderhalf uur in Soweto kan zijn. Maar de NP moet zich zorgen hebben gemaakt over de onverschilligheid waarmee het bezoek werd bejegend. Want onverschilligheid levert even weinig stemmen op als vijandigheid.

    • Peter ter Horst