Bij moeder in bed; Eerste roman van Henry Roth in zestig jaar

Henry Roth: Mercy of a Rude Stream. Volume 1: A Star Shines over Mt. Morris Park. Uitg. St. Martin's Press, 290 blz. Prijs ƒ 54,75

Toen hij al over de zestig was, besloot de schrijver Henry Roth, geboren in 1906, opnieuw te gaan schrijven. Roth had één roman op zijn naam staan, Call It Sleep (1934) en publikaties in de New Yorker en enkele andere bladen. De roman was dertig jaar na publikatie alsnog een bestseller geworden maar Roth was bijna geheel vergeten. Hij leefde teruggetrokken met vrouw en kinderen in Maine en fokte pluimvee. De zesdaagse oorlog in 1967 deed hem zich bewust worden van zijn jodendom, zijn eigen wortels en die van zijn familie. Het moest toch nog meer dan tien jaar duren, tot 1979, voordat Roth besloot zijn eigen identiteit te zoeken in alles wat hij zich nog van vroeger herinnerde.

Nu, vijftien jaar later, heeft Roth het manuscript klaar van een autobiografie in romanvorm, Mercy of a Rude Stream, die de komende jaren in zes delen zal worden gepubliceerd. Het eerste deel heet A Star Shines over Mt. Morris Park en begint in 1914 als de Newyorkse kranteventers 'Oorlog! Oorlog!' over straat roepen. De achtjarige hoofdpersoon Ira krijgt een nickel in zijn hand geduwd en zijn grootvader commandeert: “Ga een krant kopen!” De Eerste Wereldoorlog in de Newyorkse wijk Harlem is begonnen.

Roth schrijft niet over een ik-figuur maar noemt de hoofdpersoon Ira Stigman. Alter ego Stigman kijkt terug op zijn leven en dat van zijn familie. Tussendoor schetst hij, terwijl hij schrijft, de gebeurtenissen van de dag en problemen in zijn eigen gezin zestig jaar later. Omdat Roth meer dan tien jaar schreef en vervolgens alles weer op een tekstverwerker zette, geeft hij zelfs commentaar op zijn eerdere commentaar.

Het is een vorm die Roth goed ligt en die hem bovendien de mogelijkheid biedt om ogenschijnlijk losse verhaaltjes, herinneringen en fragmenten aan elkaar te plakken. Roth is een verteller en geen analist. In een interview vertelde zijn assistente dat de meeste fragmenten beginnen met details waar de rest van het verhaal omheen wordt gesponnen. Hij observeert maar zijn conclusies zijn meestal meer verzuchtingen dan dwingende gevolgtrekkingen.

Computer

Roth vertelt zijn bespiegelingen niet om slechts fragmenten aan elkaar te praten maar voert een dialoog met Ecclesias, zijn computer. Die dialoog heeft een therapeutisch karakter. De computer zegt bijvoorbeeld: “Ik heb je bij het begin gezegd dat als je met opzet het belangrijkste element in je verhaal weglaat, je er later niet omheen kunt.” Roth' alter ego erkent dat en vertelt het verhaal over hoe zijn vader zijn geluk in St Louis ging proberen terwijl Ira thuisbleef bij zijn moeder. Op haar verzoek neemt hij in het ouderlijk bed de plaats van de vader in, tot de nacht waarin hij wakker wordt terwijl hij zijn erectie tegen de dijen van zijn moeder aan het wrijven is.

Het is moeilijk te beoordelen waarom dit bij uitstek zo'n belangrijk element is in het verhaal maar Ecclesias maakt toespelingen op een ervaring in een goederentrein in Texas een kwarteeuw later. Andere seksuele ervaringen met een exhibitionist en een leraar Spaans die graag kleine jongetjes betast worden uitvoerig beschreven. Het zal nog wel tot deel 3 of 4 duren voor Roth de sluier geheel op licht en hij de jeugdervaringen koppelt aan een latere ontwikkeling. Nog veel langer zal de lezer moeten wachten op het volledige beeld en Roth' visie daarop.

In A Star Shines over Mt. Morris Park schetst Roth met meesterhand een stukje New York van 1914 tot ongeveer 1920. De ratelende treinen op de verhoogde sporen, de Ieren in Harlem, de straten waar vooral joden wonen, de verre oorlog, de rijken in de buurt die hun delicatessen thuis laten bezorgen en de jongens op school en op straat. Zijn eigen ontwikkeling voert hem weg van zijn familie en van zijn joodse achtergrond. In kleinigheden schetst Roth die verwijdering, die later indirect de oorzaak wordt van zijn onderbroken schrijverschap.

De familie woonde tot Roth' achtste jaar aan de Lower East Side, een destijds bijna voor honderd procent joodse wijk. Dan volgt een verhuizing naar Harlem waar Ieren en Italianen de straat en de school domineren. Roth heeft moeite er zich thuis te voelen. Hij vlucht in bibliotheekboeken en tegelijkertijd gaat hij niet meer naar de joodse zondagsschool. Als hij in een delicatessenwinkel gaat werken, eet hij wat hem wordt gegeven en stoort zich niet aan joodse spijsvoorschriften. Hij schrikt van de familie van zijn moeder die overkomt uit Oost-Europa. Ze zijn met zichzelf bezig, spreken nauwelijks Engels en gedragen zich als plattelanders. Daarnaast heeft hij een vader die hem af en toe ongenadig aftuigt zodat de jonge Ira Stigman of Henry Roth een eenzame is die zijn heil bij zijn moeder of op straat zoekt.

Het gecompliceerde beeld dat in fragmenten wordt voorgezet, is echter geschreven in zinnen met elk woord op de goede plaats. Harlem leeft, de mensen schelden, maken ruzie en het is nog even feest aan de vooravond van de Drooglegging. Wie Roth' verzamelbundel Shifting Landscape (1987) van verhalen, overpeinzingen en schetsen kent weet hoe raak de schrijver een tafereel kan neerzetten. In deel 1 van zijn levenswerk laat Roth, inmiddels 88 jaar oud, zien dat hij daar met het vorderen van de jaren alleen maar beter in wordt. Hoera, deel 2 verschijnt dit najaar al.