Vaticaan opent bibliotheek

De bibliotheek van het Vaticaan, halverwege de vijftiende eeuw door Paus Nicolaas V gesticht, herbergt een schat aan boeken, manuscripten en documenten.

Tot haar bezit horen unieke banden waaronder een manuscript van Ptolemeus' Geographia, een schitterend geïllustreerd exemplaar van Dante's La Divina Commedia en de vier oudst bekende manuscripten met de poëzie van Vergilius. Ook heeft de Vaticaanse bibliotheek zich in de loop der eeuwen zeer waardevolle collecties weten te verwerven, zoals de Cerulli-verzameling van Perzische en Ethiopische handschriften, de Renaissance-bibliotheek van Koningin Christina van Zweden en de zeventiende-eeuwse Barberini-bibliotheek.

De wetenschappelijke toegang tot deze rijkdom is uiterst beperkt. Het huidige bezit van de Vaticaanse bibliotheek - zo'n 150.000 manuscripten, 2.000.000 boeken, 100.000 prenten en een uitzonderlijke verzameling munten - kan bij gebrek aan staf en ruimte maar tweeduizend keer per jaar worden geraadpleegd. Een alternatief is het werken met microfilms, maar lang niet al het materiaal is gefotografeerd en wie uit de catalogus een manuscript selecteert en het Vaticaan om een microfiche vraagt, moet rekening houden met wachttijden die funest kunnen zijn voor de vaart van het onderzoek.

Elektronische toegang tot het materiaal kan uitkomst bieden. In samenwerking met de Vaticaanse bibliotheek en Pauselijke Katholieke Universiteit van Rio de Janeiro start het computerbedrijf IBM deze week een proefproject van anderhalf à twee jaar dat beoogt de Vaticaanse collectie via speciaal ontwikkelde technieken in digitale opslag, zippen (het comprimeren van data) en telecommunicatie elektronisch te ontsluiten en tegelijk zo het conserveren van origineel materiaal eenvoudiger te maken.

Eerst zal een digitale beelden-databank worden samengesteld met bladzijden uit diverse boeken, manuscripten en miniaturen uit de Vaticaanse bibliotheek. Alles met hoge resolutie en gegarandeerde echtheid van de kleuren. Parallel hieraan wordt ook de volledige catalogus van de bibliotheek op een databank gezet. Nagegaan zal worden in hoeverre het materiaal via cd-rom en elektronische netwerken als Internet kan worden gedistribueeerd, waarbij rechten, toegankelijkheid, gebruikersvriendelijkheid en - niet te vergeten - financiële haalbaarheid mede in beschouwing zullen worden genomen.

Alle hard- en software wordt ontwikkeld door IBM. De digitale scanner zal werken met een geschikte Time-Delay and Integration (TDI) Charged-Coupled Device (CCD), een microchip die het beeld 'leest' en elektronisch verwerkt. Een opname bestaat uit 3072 bij 4000 pixels (een geavanceerde laserprinter haalt 600 pixels per vierkante inch). De kleurenresolutie is 36 bits per pixel wat theoretisch de mogelijkheid biedt tot miljarden kleurschakeringen.

Eenmaal gescand kan een afbeelding elektronisch worden 'bewerkt', bij voorbeeld het uitvergroten van details, contrasten sterker maken, verbleekte kleuren 'oppeppen' of 'uitgelopen' randen aanscherpen.

De catalogus van de Vaticaanse bibliotheek moet draaien op een IBM-computer met Risc-processor. Beide systemen, catalogus en beeldenarchief, zullen elektronisch logisch aan elkaar worden gekoppeld. De Pauselijke Katholieke Universiteit van Rio de Janeiro ondersteunt het opzetten van de Vaticaanse on line catalogus. Een duplicaat van beide systemen moet het 'netwerken' in Amerika efficiënter maken.

Het risico dat een alfa-wetenschapper via beeld-manipulatie tot aanvechtbare conclusies komt is niet uit te sluiten. Maar veel meer dan vroeger, toen bijna niemand bij het materiaal kon, zijn kritische collega's aan de hand van het elektronische 'moederbeeld' - dat natuurlijk wel een getrouwe weergave van het origineel moet zijn - nu in staat alles op waarheid te controleren. Het zou overigens aardig zijn als een alfa-onderzoeker die elektronisch een tekst opvraagt standaard een overzichtslijst op het scherm krijgt van voorgaande gebruikers. En nog aardiger is het als zijn beeldscherm een resolutie heeft die in de buurt komt van de scanner van IBM.

    • Dirk van Delft