Ultimatum in afbraak

NEW YORK. Bosnië is het grootste Europese vraagstuk en de Amerikaanse regering wil er het liefst niets mee te maken hebben. Dat blijkt opnieuw uit het resultaat van het ultimatum waardoor de bevolking van Sarajevo weer vrijwel gewoon op straat kan lopen. Het logische vervolg daarop - politiek, strategisch en zelfs humanitair - zou zijn dat deze oefening in geloofwaardigheid ten behoeve van andere door Serviërs belaagde steden zou worden herhaald. In plaats daarvan heeft zich een debat ontwikkeld waarvan waarschijnlijk binnenkort de conclusie zal zijn dat, militair bezien, Sarajevo een uniek geval is. Daar stonden de kanonnen van de belegeraars bij wijze van spreken als schietschijven op de bergen. Bij Maglaj en Bihac zouden de sluipschutters moeten worden geraakt, maar die verdwijnen in de bossen zodra ze een vliegtuig horen. Zo simpel is deze militaire discussie. De minister van defensie William Perry ziet opnieuw de gevaren van een 'Vietnam in de Balkan', en generaal Shalikashvili, de chef van staven, benadrukt de sitatuatie om Sarajevo die nergens mee te vergelijken valt.

Met ongeveer dezelfde argumenten hebben de anti-interventionisten twee jaar lang betoogd dat nergens kon worden ingegrepen, ook niet in Sarajevo. De Serviërs zullen hun ogen uitwrijven nu ze merken dat ze langs een omweg aan andere fronten opnieuw carte blanche krijgen. Want in de praktijk komt het er natuurlijk op neer dat waar bij voorbaat en in het openbaar van interventie wordt afgezien, de aanvallers worden aangemoedigd. Intussen hebben Karadzic en zijn bendeleiders geleerd dat het niet verstandig is een mortiergranaat op een volle markt af te schieten. Het raadsel is dus dat na een geslaagd ultimatum de agressor wordt uitgenodigd om de strijd voort te zetten; en de oplossing van dit raadsel dat de Amerikanen eenvoudig geen zin hebben, zich verder met dit Europese probleem te bemoeien.

Dat is geen wonder. Bosnië als vraagstuk bestaat vrijwel niet meer in de Amerikaanse publieke opinie. Het is de toestand van de economie, Whitewater en de vraag of en zo ja wat Hillary Clinton op haar kerfstok heeft. In de buitenlandse politiek wordt de aandacht in beslag genomen door het roemloos geëindigde bezoek van minister Christopher aan China en de voortgezette herontdekking van Rusland. Een oude theorie die in de Koude Oorlog niet populair was, wordt eindelijk bewezen: ook een niet-communistische Sovjet-Unie, heette het toen, zou een grote mogendheid zijn met dienovereenkomstige belangen die niet genegeerd konden worden. Zelfs voor een niet-communistisch Rusland geldt dat.

Minister Kozyrev die een aanmerkelijk verstandiger indruk maakt dan zijn president, heeft dat al vaker uitgelegd en de afgelopen weken ook de daad bij de uitleg gevoegd. Zonder aarzelen heeft hij gebruik gemaakt van de opening die het Westen Moskou had gelaten door het Bosnische conflict niet bijtijds op te lossen. Daarmee is de Russische aanwezigheid daar bevestigd. Vervolgens heeft hij zich op soortgelijke manier verdienstelijk gemaakt door naar Tunis te gaan en met Arafat te praten zodat de Russen ook voor het eerst na lange tijd weer een factor zijn in het Palestijnse conflict. Op deze manier ontwikkelt zich de herintroductie van Rusland als Europese macht.

Dit is de inleiding. Naarmate Rusland op deze manier, in de 'buitengewesten' aan invloed wint - althans de gebieden die we in de luxe van de Koude Oorlog als buitengewesten zijn gaan beschouwen - herstelt het zich als grote factor in Europa. Het voornaamste doel van Moskou is hier, te verhinderen dat het 'partnerschap voor de vrede', zo genereus door de NAVO aan de Polen, Tsjechen, Slowaken en Hongaren in het vooruitzicht gesteld, ooit meer om het lijf zal krijgen dan de uitwisseling van orkesten en balletgezelschappen. Nu al heeft Kozyrev zijn voet al zo stevig tussen de deur dat het moeilijk zal zijn, dit 'partnerschap' enig substantieel vervolg te geven. In ieder geval zal het meer inzicht vragen dan deze Amerikaanse regering tot nu toe ten beste heeft gegeven; en het zou ook veel meer vergen van de Europeanen, om te beginnen de Duitsers, de Fransen en de Britten.

Intussen laat 'Bosnië' zich steeds duidelijker zien als de politieke val die het altijd is geweest. Het draagt bij tot de verdere verwijdering tussen West-Europa en de Verenigde Staten. Het bewijst iedere dag opnieuw de machteloosheid van West-Europa als politieke organisatie. Door deze combinatie bevestigt het dat de 'geloofwaardigheid' van het ultimatum niet meer dan een incident is geweest. Het heeft tot gevolg dat Moskou zich opnieuw in de Europese politiek laat gelden, op een manier en met consequenties die het Westen niet wil en die hadden kunnen worden voorkomen. En het laat de Europeanen achter met een enclave van fascisten en gangsters die voor hun ogen gedemonstreerd zien dat ze ieder dreigement aan hun laars kunnen lappen zolang hun sluipschutters zich maar snel genoeg uit de voeten kunnen maken.

Dat zijn, voorlopig, de verrassende gevolgen van het zo goed begonnen ultimatum. Het is in Sarajevo bewezen dat het werkt en het is niet gebruikt, en daardoor is buiten die stad het effect ervan gelijk aan alle bemoeienissen die eraan vooraf zijn gegaan: minder dan nul.

    • H.J.A. Hofland