Intellectueel

Noem me alstublieft geen intellectueel, want intellectuelen verliezen de verkiezingen, smeekte de liberale leider Bolkestein anderhalve week geleden in deze krant. Een intellectueel is volgens hem een preuts persoon die hulpeloos in de camera kijkt en na lang aarzelen stamelt dat hij het ook niet weet. Volgens mij heb je ze in verschillende soorten. In Frankrijk, waar de wieg van de intellectuelen stond, waren er tijden dat een denker helemaal niet meetelde als hij geen fascist of communist was. 'Asfalteer alle grachten van Venetië!' 'Oorlog, enige hygiëne van het Westen!' 'Blaas een jumbojet met domme toeristen op in de strijd tegen het imperialisme!' Het waren intellectuelen die deze leuzes riepen. Die waren niet zo preuts en wisten heel goed hoe het moest.

Bolkestein zou best krachtdadig in de lens kunnen blijven kijken zonder zijn intellectualisme te verloochenen. Het leek toch verdacht veel op de manieren van een intellectueel, zoals hij in het interview met H.M. van den Brink de ontoereikendheid van het liberalisme verkondigde. Het formalisme van de wet was niet voldoende. Een samenleving had betrokkenheid nodig, een gemeenschappelijke cultuur, een bezielend verband. Tegen massale wetsovertreding stond het liberalisme met lege handen. We waren op drift geraakt en daarom moesten de fundamentele waarden van het christendom weer in het beginselprogramma van de VVD worden opgenomen. Bolkestein zei erbij dat hijzelf helemaal niet in dat christendom geloofde.

Het is een heel respectabele traditie waarin zijn woorden passen. Al sinds de Franse revolutie is het een verwijt van het verlichte conservatisme aan het liberalisme, dat het een mooi weer-filosofie is, alleen mogelijk in een maatschappij die stabiel is door tradities, religie en maatschappelijke instellingen, die vervolgens door datzelfde liberalisme worden uitgehold. Voor een geveinsd christendom ten behoeve van de politieke stabiliteit zou zo'n verlicht conservatief zijn hand niet omdraaien. We denken overigens niet in de eerste plaats aan een Nederlands politicus als we ons zo'n verlichte veinzer voorstellen. Eerder aan een Franse kardinaal, doorkneed in machiavellistische politiek, of aan een Engelse landedelman die devoot Gods zegen afsmeekt als hij een oude knecht die te winderig is geworden moet laten afmaken.

Alles goed en wel, maar een liberale voorman die persoonlijk het failliet van het liberalisme afkondigt, dat is weer wat anders. En er dan ook nog bijzeggen dat hijzelf helemaal geen binding heeft met dat christendom dat hij te hulp roept om het krakende gebouw te stutten. Dat zouden die kardinaal en die landedelman wijselijk nalaten, dat doet alleen een intellectueel.

Het lijkt op de hogere ironie van de schrijver Frans Kellendonk, die schreef over de godvormige leegte in zijn denken en concludeerde dat in de moderne tijd een oprecht geveinsde religie noodzakelijk was. Het duurde een hele tijd voor de literaire critici begrip konden opbrengen voor die heilige huichelarij. En als Kellendonk in de politiek was gegaan en zijn godvormige leegte tot het logo van een liberale partij had gemaakt, dan zou zijn ironie maar heel weinig stemmen hebben opgeleverd. Bolkestein had wel een beetje gelijk dat een intellectueel niet in de politiek past. Zullen zijn kiezers begrip opbrengen voor de sierlijke pirouette waarmee hij als liberaal leider het liberalisme afdankt en steun zoekt bij een christendom waar hij naar eigen zeggen niet in gelooft? Dat is teveel gevraagd. Al zijn ze atheïst geworden, die kiezers zijn nog veel te calvinistisch om sympathie te hebben voor een geveinsd godsgeloof.

Het is ook niet de houding van een Nederlandse politicus, maar van een intellectueel om, zoals Bolkestein doet, te zeggen dat een probleem zo hard mogelijk op tafel moet worden gelegd. Een intellectueel houdt van een pittig debat, daarom overdrijft hij zijn standpunten vaak een beetje, anders wordt alles zo saai. Het zal in de hogere kringen van de VVD de afgelopen dagen niet saai zijn geweest, nadat Bolkestein zijn bommetje over het vluchtelingenbeleid had laten ontploffen. Er zal daar vast een pittig debat zijn gevoerd, al hoorden wij buitenstaanders slechts wat gemurmel opborrelen. “Het interne debat was nog niet goed van de grond gekomen,“ zei VVD-er Dijkstal. “Bolkestein heeft zijn voorstel wat kort door de bocht geformuleerd“, zei zijn collega Wiebenga. Wat dat laatste betekent, moet u overigens niet aan mij vragen. Waar sport en politiek samengaan, daar gebeurt iets, zou Den Uyl zeggen, die het ongetwijfeld wel zou begrijpen.

Een pittig debat, dat vindt Bolkestein leuk, maar zijn partij zal het minder leuk vinden. De komende maanden zal Brinkmans woord, dat Bolkestein Europa voor de blanken wil bewaren, nog menigmaal weerklinken. Het is zeer de vraag of de kiezers van de VVD het leuk zullen vinden. De Volkskrant schreef gisteren dat Bolkestein nog extremer is dan de centrumdemocraten. Die willen alleen de economische vluchtelingen wegsturen, Bolkestein alle niet-Europeanen. Er zullen zeker VVD-kiezers zijn die dat eigenlijk ook willen. Maar dan toch op een wat heimelijker manier, niet door het probleem hard op tafel te leggen, waar Bolkestein zoveel van houdt. Ze willen kunnen zeggen dat Duitsland, Frankrijk, Engeland nu eenmaal bikkelhard zijn en dat daarom het tolerante Nederland wel gedwongen is... Woorden die we nog vaak zullen horen. Maar Nederland gidsland op het pad van 'eigen volk eerst', slechts voorafgegaan door Malta en Turkije, die het plan-Bolkestein al in werking hebben gezet, dat klinkt niet mooi in de verkiezingsstrijd.

Gisteren op de televisie maakte Bolkestein een bedrukte indruk. Hij had toch niets anders gezegd dan wat Kosto en Kooijmans ook al vonden? Vanochtend meldde de Volkskrant dat hij zijn plan alweer had 'genuanceerd'. Nu vindt hij dat vluchtelingen van buiten Europa alleen mogen worden toegelaten als het niet anders kan. Net als een paar jaar geleden, toen hij pleitte voor een wettelijk verbod van polygamie, komt hij uit op iets dat allang bestaat en zal hij straks zeggen dat hij de eerste was die het uit durfde spreken.

Het pittige intellectuele debat waar Bolkestein van houdt, is na twee dagen al gesmoord. Twee maanden zullen de andere grote partijen het hem in kunnen peperen. Had hij maar tot een rechts-radicale intellectuelenclub moeten toetreden, inplaats van tot een politieke partij. Nee, Bolkestein heeft het tij nu even mee, maar hij zal geen blijvertje zijn in de Nederlandse politiek.