Leidt plaatsverandering tot een andere stijl van denken?

In mijn vaders huis. Ned.3, 21.04-22.00u.

Zelden kleurden twee mensen op televisie zo mooi bij het decor als Anil Ramdas in oudroze en Edward Said in olijfgroen tegen de gelijkgetinte achtergrond die de VPRO hun gaf voor hun gesprek vanavond. Men zal echter niet lang stil blijven staan bij de vraag of dit frappante resultaat aan het kledingmagazijn dan wel aan de verfroller is te danken, want men krijgt een belangwekkend interview te zien. Het cliché is hier op volle sterkte van toepassing: een boeiend gesprek.

Een nieuwe serie van zes televisiegesprekken in de reeks In mijn vaders huis, waarmee hij vorig jaar begon, opent Anil Ramdas vanavond met tegenover zich de Amerikaanse Palestijn (of andersom) Edward Said, schrijver, pianist, criticus. De serie gaat over de vraag of verandering van plaats ook verandering van denken inhoudt. Edward Said geeft daarop, nolens volens een neutraal antwoord: hij hoort nergens thuis, vindt hij. Geboren in 1935 in Jeruzalem week hij met zijn ouders in 1947 uit naar Cairo om drie jaar later op een kostschool in New York te belanden. Daar is hij sindsdien gebleven en hij bracht het er tot hoogleraar Engels en literatuurwetenschap aan de Columbia University.

“Dus u bent toch eigenlijk helemaal Amerikaan”, oppert Ramdas, maar Said schudt zijn hoofd. Hij voelt zich altijd en overal, zegt hij, een outsider, omdat hij bijvoorbeeld noch in de VS noch in het Midden-Oosten een actieve politieke rol kan spelen. “Oudsider zijn betekent overigens nu meer voor me dan tot de 'inside' te behoren”, voegt hij er nadrukkelijk aan toe. “In ballingschap creëer je jezelf steeds opnieuw.”

Zijn leven is in dat opzicht een curieuze paradox: hij belichaamt een brug tussen de culturen, toch voelt hij zich Arabier maar houdt weer het meest van New York, juist omdat je daar nergens bij hoort. Hij schrijft in Engelse en Amerikaanse bladen maar publiceert ook in het Arabisch. Dan kan de gespletenheid tussen literatuurwetenschap en de pianistiek er ook nog wel bij, al komt die verder in de uitzending niet ter sprake. Het zal wel niet in de 'formule' passen, maar ik had die boeiende man best wat willen horen spelen.

Het gespek, door Ramdas trefzeker gestuurd, gaat grotendeels over westers imperialisme en opvattingen daarover, met name in de literatuur. In zijn boeken Orientalism (1978) en Culture and imperialism (1992) interesseert Said zich voor de westerse hoogmoed ten opzichte van andere culturen en de vermeende vanzelfsprekendheid waarmee Europese landen de rest van de wereld overheersten. Jane Austen, Dickens, Thackeray, Kipling - ze beschreven het kolonialisme als iets vanzelfsprekends, betoogt hij vanavond. Ook Conrad, zij het met een “strange quality of irony”, en Camus bedachten niet dat Afrikanen ook in een eigen land konden wonen.

“En Multatuli?” vraagt Ramdas.

“Multatuli schrijft over wandaden tegenover inheemsen, maar niet over hun bevrijding van de Hollanders.”

Tot het midden van deze eeuw , zegt Edward Said, dacht geen enkele schrijver aan de dekolonisatie.

    • Frans van Lier